„Fórst 79-firði eftir tilraun heimferðar yfir jökulinn í nóvembermánuði. Ég kem hingað í minnkandi tunglskini og gat ekki haldið áfram vegna kals á fótum og vegna myrkursins.“ Þessi hinstu orð landkönnuðarins og prestsins grænlenska Jørgens Brønlund hripaði hann niður í dagbók sína. Hann fórst ásamt tveimur samferðamönnum sínum í freðinni auðninni við norðausturströnd Grænlands. Á gullöld heimskautafarans týndu margir lífinu, ýmist úr kulda, hungri eða báðu í senn. Eflaust voru þeir fleiri en Jørgen sem áttuðu sig á því í hvað stefndi og vörðu síðustu stundum sínum í að pára sitt síðasta í dagbók. Þeirra skilaboð bíða enn undir ísnum.

„Lík hinna eru í miðjum firðinum fyrir framan jökulbreiðuna (um 2 mílur og hálf) Hagen lést 15. nóvember og Mylius um tíu dögum síðar. Jørgen Brønlund.“ Því miður fundust lík Mylius-Erichsen og Høeg Hagen aldrei. Þegar Jørgen Brønlund fannst sjálfur á kletti á Lambertlandi tveimur árum eftir andlát hans hafði fjörðinn sem síðustu tjaldbúðir Danmark-leiðangursins voru reistar á því tvisvar lagt. Í millitíðinni hafa landkönnuðirnir tveir og tjaldbúðir þeirra horfið undir öldurnar.

Danmark-leiðangurinn lagði úr höfn í Kaupmannahöfn í júní 1906 og komst til Grænlands í ágúst. Þeir komu að landi í lítilli vík við 76. breiddargráðu norðið sem hlaut nafnið Danmarkshavn og þar reistu mennirnir kofann sinn og dvalarstað næstu tvö árin: Villuna, á litlu nesi. Hugsjónir leiðangursmanna voru ekkert smáræði. Þeir höfðu í raun lagt upp með að klára það verkefni sem haldið hafði dönskum landkönnuðum uppteknum undanfarin nokkur hundruð árin og fyllt út síðasta auða blettinn á Grænlandskortinu: norðausturoddann. Sérstaklega vakti fyrir foringja leiðangursins, Ludvig Mylius-Erichsen, að útkljá það fyrir fullt og allt hvort Peary-Land væri fast við meginland Grænlands eður ei. Peary-Land er stærðar skagi nyrst á Grænlandi sem nefndur er í höfuðið á Robert Peary, bandarískum landkönnuði sem meðfram suðurströnd skagans árið 1892 en hélt að um eyju væri að ræða. Peary gaf í leiðinni firðinum stóra sunnan skagans nafn sitt 4. júlí 1892, þjóðhátíðardag Bandaríkjamanna, sem heitir einmitt Independence-fjörður.

Auk þessa framkvæmdu leiðangursmenn alls konar vísindalegar rannsóknir á sviði landafræði, veðurfræði, dýrafræði, haffræði og fornleifafræði. Flestum þeirra kann ég ekki að segja frá en vert er að geta að eðlisfræðingurinn og veðurfræðingurinn þýski Alfred Wegener tók þátt í leiðangrinum og sagði síðar að þar hefði hann fyrst fengið hugmyndina sem átti eftir að gera hann heimsfrægan: landrekskenninguna. Peter Freuchen, sem aðrir haldnir heimskautafaraþráhyggjunni kannast vel við, var yngstur leiðangursmanna.

Vorið 1907 náðu sleðateymi sem samanstóð af þeim Johan Peter Koch, Aage Bertelsen og Tobias Gabrielsen til Bridgman-höfða úr austri, sem Robert Peary hafði náð úr vestri sjö árum áður, og þar með var öll grænlenska strandlengjan kortlögð. Á sama tíma var annað sleðateymi sem samanstóð af Ludvig Mylius-Ericshen, Niels Peter Høgh Hagen og Jørgen Brønlund að kanna kanna firðina suður af Peary-landi og kortlögðu fyrstir manna Independence-fjörð. Þar með staðfestu þeir að Peary-land væri hluti af grænlenska meginlandinu en þess heiðurs fengu þeir aldrei að njóta í lifanda lífi.

Þremenningarnir voru um 1500 kílómetrum frá bækistöðvum sínum í Danmarkshavn þegar vora tók og heimförinni frestuðu svo lengi að þeir urðu að hafa sumarsetu í Danmark-firði án viðhlítandi búnaðar. Þeir höfðu hvorki fatnað né fótabúnað né nægt eldsneyti til matargerðar. Þegar firðina lagði loks í september voru þeir nær alveg uppiskroppa með forðann og sleðaferðin reyndist þeim ofviða. Þeir komust ekki nema um hálfa leið. Mylius-Erichsen og Høeg Hagen urðu aflvana og létust í búðum sem þeir höfðu slegið upp á lögðum Nioghalvfjerds-firðinum, Brøndlund tókst að skjögra fáeina kílómetra til viðbótar en hans biðu sömu örlög við vörðu eina á Lambert-landi í nóvember 1907.

Vorið 1908 fundu leiðangursmenn lík Jørgens Brønlund. Í vörðu skammt frá hafði hann komið fyrir dagbók sinni og sömuleiðis kortaskissum sem Peter Høeg Hagen hafði gert á meðan leiðangrinum stóð sem staðfestu að þeim hafði tekist ætlunarverk sitt.

Um fórn Jørgens Brønlund samdi skáldið Thøger Larsen þetta fallega ljóð sem ég lýk þessari grein með.

Mer ene var aldrig
en Sjæl paa en Stjerne
end du foran Døden
i Isnattens Fjerne.

Og aldrig var Røsten,
der Hjerterne rører,
mer inderlig ene
med det, der ej hører.

Og aldrig gik træt Mand
mer hjemløs til Hvile
midtvejs i de maane-
forvildede Mile.

Da Vennerne tav
i de isede Ørke,
laa Verdens Mund lukket
mod dig i dit Mørke.

Du kæmped dig frem
imod Gravens Munding
som fattigste Stormand
paa Jordens Runding.

Du gemte de hellige
Kort i dit Værge
med Isrigets fjerneste
Fjorde og Bjerge.

Og bar dem i Dødsmulm
og vaandefuld Færden
et Skridt mod de levende
Hjerter i Verden.

At Jorden ej raned
den Løndom tilbage,
som kostede eder
de kommende Dage.

Du hjalp med at maale
det yderste Øde,
du maalte det dybere,
medens du døde.

En Gru fik du bragt os
fra Kvalen, der lides,
hvor Solen og Surtur
umælende strides.

Saa smertelig nær
har du bragt os det fjerne,
hvor stanset du laa
mod din stenhaarde Stjerne.

Hér að neðan má sjá fleiri myndir af leiðangrinum.

Í minningu þeirra sem höfðu það ekki af.

Kurt L. Frederiksen. Knud Rasmussen: Kongen af Thule. Kaupmannahöfn: Forlaget Bogen, 2009.

Mads Lidegaard. Grønlands historie. Kaupmannahöfn: J.H Schultz Forlag,, 1961.

Vagn Lundbye. Omkom 79°fjorden. Kaupmannahöfn: Forlaget Bogen, 2006.

Það eina sem ég hef getað hugsað um undanfarna daga er Kondíaronk höfðingi Húróna við Vötnin miklu á seinni hluta sautjándu aldar. Nánar tiltekið, eru það samræður hans við franskan landkönnuð sem hafa smogið sér inn í þankagang minn við hvert tækifæri undanfarið. Landkönnuðurinn var einnig aðalsmaður, eins og svo margir, og hét því stórkostlega nafni Louis-Armand de Lom d’Arce, barón af Lahontan. 1 Baróninn var fæddur árið 1666 í litlu þorpi frönsku Pýreneafjöllunum og átti að erfa ættaróðalið en aðeins sautján ára gamall sigldi hann til Kanada á vit ævintýranna. Það að óðalið var á þeim tímapunkti nær alfarið í eigu lánadrottnurum föður hans hafði samsvarandi frádráttarafl og aðdráttarafl ævintýranna. Í Nýja-Frakklandi hækkaði hann fljótt í tign og var tíður gestur á heimilum landstjórans og annarra fyrirmanna nýlendunnar. Hann batt aldrei bagga sína sömu hnútum og samferðarmennirnir og dvöl hans í Kanada, og þá sérstaklega kynni hans af leiðtoga Wendat-þjóðarinnar í þorpinu Michilimackinac, mótuðu einstaka og gagnrýna sýn hans á samtíma sinn.

Samskipti þessara tveggja manna og samhengi þeirra varpa að mínu mati ótrúlegu ljósi á það hve bjöguð og slitrótt söguskoðun okkar allra er, og sérstaklega okkar Vesturlandabúa. Þessir fulltrúar tveggja heima í samstuði þvörguðu nefnilega um lög, siði og samfélag hvor síns heimalands, og Kondíaronk var ekkert að skafa ofan af því sem honum fannst aðfinnsluvert í frönsku samfélagi, sem hann þekkti af eigin reynslu enda vilja sumir meina að hann hafi farið í umboði þjóðar sinnar til Parísar á fund konungs.2

Kondíaronk gegndi hlutverki ræðumanns þjóðar sinnar, háu embætti sem svarar til eins konar utanríkismálaþúsundþjalasmiðar. Hann sinnti öllum samskiptum við aðrar þjóðir og miðlun mála innan þorpsins. Víðfrægur var hann fyrir mælsku sína og hæfni í þessu hlutverki þó svo að frönskum samtímafrásögnum og munnleg minni Húróna komi ekki alltaf saman um hvort kænska eða undirferli einkenni feril hans. Hann naut virðingar óvina jafnt sem vina, Evrópubúa jafnt sem íbúa Norður-Ameríku og þökk sé vináttu hans og barónsins af Lahontan og þrætugirni þess síðarnefnda er mælska hans varðveitt, í eflaust nokkuð stíl- og staðfærðum búningi.3 Ég hef því ákveðið að þýða valda kafla úr samræðum Lahontans og Kondíaronks og fjalla í leiðinni ögn um samhengi þeirra.

Vilji lesendur vaða beint í samræðurnar og komast hjá því að verða fróðari en góðu hófi gegnir um Írókesabandalagið, bjórastríðin, stjórnleysissamtakahyggju og frumupplýsinguna, svo fátt eitt sé nefnt, geta þeir smellt hér.

Væri Kondíaronk uppi í dag hefði hann eflaust lýst æviskeiði sínu sem viðsjárverðum tímum sem væri ekki úr vegi. Hann stýrði þjóð sinni í gegnum ólgusjó sautjándu aldarinnar við Vötnin miklu sem einkenndist af ófriði, ótryggum bandalögum og algjörri kollvörpun þeirrar samfélagsgerðar sem Húrónar höfðu átt að venjast á fyrri öldum. Margir líta á landnám þess sem síðar varð Bandaríkin og Kanada sem hægfara en óhjákvæmilegt og telja að ósigur og undirokun frumbyggjanna hafi verið algjör og að þeir hafi aldrei fengið rönd við reist. Eins og svo margt annað í sögunni (allt raunar ef út í það er farið) var það ekki svona einfalt.

Þegar á leið sautjándu öldina og landnám Englendinga, Frakka og Hollendinga á austurströnd Norður-Ameríku hófst fyrir alvöru fóru skansar og verslunarstöðvar að rísa með ströndinni og bökkum fljóta á borð við Lárens- og Hudsonfljót. Við mynni hins fyrrnefnda var Québecborg stofnuð árið 1608 sem miðstöð verslunar Frakka við íbúa álfunnar og ofar á fljótinu var árið 1642 lagður grunnur að Montreal. Nýlendan hlaut nafnið Nýja-Frakkland og þar snerist allt um bjórskinn. Mikil eftirspurn var eftir loðfeldum í Evrópu og þjóðirnar við Vötnin miklu kepptust við að mæta þeirri eftirspurn, enda var hægt að fá dýrmætar evrópskar vörur í staðinn, svo sem verkfæri úr járni, evrópsk föt og ekki síst: byssur, púður og kúlur.

Allt á sama tíma reyndu Frakkar, Hollendingar og Englendingar að tryggja fótfestu sína á svæðinu og bregða hverjir fyrir öðrum fæti. Til þess og til að tryggja sér hagkvæmustu bjórfeldina öttu þeir nýjum nágrönnum sínum hverjum gegn öðrum og á sama tíma féllu frumbyggjar unnvörpum af völdum evrópskra sjúkdóma. Írókesabandalagið var um þetta leyti langöflugasta þjóðabandalag í norðausturhluta álfunnar. Bandalagið varð til einhvern tíma á 15. eða 16. öld þegar höfðingjarnir Híavata og Tekanavíta sem upphaflega sömdu um frið milli þjóðanna fimm: Mohawk, Ónondaga, Óneida, Kajúga og Seneka.

Þegar bjórnum hafði verið svo gott sem útrýmt á heimaslóðum Írókesa hófust bjórastríðin sem stóðu yfir nánast alla sautjándu öldina. Um öldina miðja gerðu Írókesar stórfellda árás á Húróna handan Ontario-vatns og gjörsigruðu þá. Húrónar tvístruðust eftir átökin. Hluti þeirra var innlimaður í Írókesabandalagið og tók upp þeirra siði, annar settist að við Lárensfljót og enn annar leitaði skjóls meðal Ottawa-þjóðarinnar vestur við Michigan-vatn. Einhvern tímann á meðan að á þessum flækingi stóð fæddist Kondíaronk. Þjóðin settist að endanum að í Michilimackinac við Mackinac-sund þar sem Michigan-vatn og Huron-vatn mætast árið 1671 en þar höfðu jesúítar komið upp trúboðsstöð.

Kondíaronk var annálaður fyrir gáfur sínar og mælsku og til eru margar sögur af því þegar honum tekst að leika á Frakka eða Írókesa eða tekst að etja þeim á móti hverjum öðrum. Það er því ekki að undra að hann fái stundum illa útreið í sögubókum Frakka. Hann er til dæmis alltaf kallaður le Rat, rottan, í frönskum heimildum en það er reyndar það sem Kondíaronk þýðir. Kondíaronk varð nær einvaldur meðal Húróna þegar Escoutache, eiginlegur höfðingi þjóðarinnar, reyndi að ganga til liðs við Írókesa. Eftir að honum barst til eyrna að Escoutache hygðist taka þátt í árás Írókesa á Miami-þjóðina varaði Kondíaronk þá við og kom árásarflokki Írókesana óvart á kanóum og sigraði þá. Árið 1697 hófust loks viðræður um að binda enda á átökin sem staðið höfðu sleitulaust yfir í áratugi. Eins og gefur að skilja voru semjendurnir mjög tortryggnir í garð hver annars og því gengu viðræður hægt.

Á þingi í Montreal árið 1700 er Kondíaronk sagður hafa hvatt Írókesa til að samþykkja fyrirliggjandi sátt þannig: „Ég [Húrónar frá Michilimackinac] skila fyrir mitt leyti stríðsöxinni sem hann [Frakkinn] gaf mér og legg hana að fótum hans.“ Notkun ég yfir umboðsþjóð sína var algengt stílbragð í mælskulist frumbyggja svæðisins.4 Þegar hingað er komið sögu voru Húrónar og Frakkar bandamenn, í það minnsta að nafninu til, gegn Írókesum. Friðarþingið leystist á endanum upp án árangurs en ári síðar komu stríðandi fylkingar aftur saman í Montreal. Þar í ágúst 1701 er sagt að Írókesar hafi fallist á sáttina eftir langa ræðu Kondíaronks sem hann flutti úr hægindastól þar sem hann hafði orðið mjög veikur og var með háan hita. Hann rétt náði að teikna mark sitt á friðarsáttmálann áður en hann lést um nóttina.

Helstu sagnfræðingar á þessu sviði hallast að því að Kondíaronk hafi aldrei farið til Frakklands og eins leiðinlegt og mér finnst það hallast ég að því líka. Raunar varð Kondíaronk að þvílíku þrætuepli sagnfræðinga því mætti slá upp með úlfúð í fyrirsögninni og eldingamynd að hætti DV. Umræðuna kveikti mannfræðingurinn David Graeber og fornleifafræðingurinn David Wengrow með útgáfu bókarinnar The Dawn of Everything árið 2021 þar sem þeir saka sagnfræðina um að hafa litið fram hjá fjölbreytileika forsögulegra samfélagsgerða mannsins. Í bókinni setja þeir það fram á aðgengilegan er rökfastan hátt sem ég hef trúað svo einlægt á í mörg ár: að manneskjan hafi alla tíð verið jafngáfuð og flókin og hún er í dag, hvort sem litið er til nítjándu aldar, fornaldar eða forsögulegra tíma.

Það er rétt að taka fram að þeir hafa verið gagnrýndir fyrir ýmsar staðhæfingar sínar og það er alveg ljóst frá upphafi að bókin er skrifuð með það í huga að færa rök fyrir endurmati félagsþróunar á grundvelli eins konar stjórnleysishyggju (stjórnleysissamtakahyggju? stjórnleysisfélagshyggju?)5. Ég er enginn sérfræðingur á sviði mannfræði, fornleifafræði eða neinna annarra fræða, þegar út í það er farið, og ætla ekkert að leggja frekar til þessara mála annað en að ég tel að gullni meðalvegurinn sé hér best troðinn. Bókin er gríðarlega áhugaverð og opnaði augu mín fyrir alls konar núönsum í félagssögu mannsins og hnýtur í leiðinni í meginstraumssagnfræðina fyrir að draga úr vægi eða jafnvel útiloka raddir frumbyggja þó svo að á henni séu vankantar.6

Sérstaklega áhugaverður, að mér finnst, er kaflinn í bókinni þar sem þeir Davidarnir ráðast að hugmyndinni um hinn göfuga villimann (hans hefur gætt í umfjöllun um Ísland í gegnum aldirnar)7 og framsetningu á honum í bókmenntum Vesturlanda en á öðrum forsendum en liggja kannski beinast við. Þeir halda því fram að það sé ekki framandvæðing frumbyggja Norður-Ameríku í bókmenntum nýlenduherranna sem skapaði þessa eitruðu staðalímynd, heldur þvert á móti að viðleitni seinni tíma fræðimanna til að afskrifa málflutning frumbyggja í vestrænni umfjöllun og mála hana upp sem uppspuna frumupplýsingarmanna sé sjálf eitruð. Með þessum viðsnúningi höfum við, að mati Davidanna, málað okkur út í horn. Við höfum dýft okkur aftur á bólakaf í skotgrafir stefnanna kenndra við Jean-Jacques Rousseau um afbökun vald- og auðskiptingar á náttúrlega góðu eðli mannsins annars vegar og Thomas Hobbes um beislun vald- og auðskiptingar á hinu náttúrlega illu innræti mannsins hins vegar.

Í þessu ljósi endurskoða þeir texta sem hefur lengi þótt skólabókardæmi um það að evrópskur frumupplýsingarmaður leggi frumbyggja orð í munn til að gefa gagnrýni sína á eigið samfélag út á prenti en vera stikkfrí frá afskiptum konungsvalds og kirkju. Í Dialogues curieux entre l’auteur et un sauvage de bon sens qui a voyagé (ísl. athyglisverðar samræður höfundar og vel gefins villimanns sem hefur ferðast) setur baróninn af Lahontan, hér eftir Lahontan, fram röð samræða þar sem persóna með nafn höfundar, Lahontan, tekst á við „vel gefna villimanninn“ Adario sem af textanum sjálfum af dæma og sömuleiðis af annarri umfjöllun Lahontan um ferðir sínar um frönsku Norður-Ameríku er ljóst að er (eða byggir í það minnsta á) Kondíaronk, leiðtoga þjóðarinnar sem Frakkar kölluðu Húróna (Hurons) og þeir sjálfir Wendat.8

Yfir fimm samræður skeggræða þeir trú, lög, lífspeki, lækningar og siðferði og vill hvor þeirra eðlilega meina að siðir sinna þjóðar séu þeir réttu. Lengi vel hefur þetta rit og aðrar ferða- og háttalýsingar bera keim af því að upplýsingin sé rétt handan við hornið, enda voru þær gífurlega vinsæl rit sem finna mátti í hillum Rousseau, Montesquieu og félaga. Rit hins síðarnefnda Persnesku bréfin eru augljóslega innblásin að einhverju leyti af samræðum Lahontan og Kondíaronk. Merkileg svipmynd fæst hins vegar með karpi mannanna tveggja af menningum hins gamla heims og nýja. Þó svo að ólíklegt teljist að Kondíaronk hafi nokkurn tímann siglt yfir Atlantshafið endurspeglar málflutningur Adario skoðanir fjölmargra frumbyggja austurhluta Norður-Ameríku á sautjándu öld og ítrekað er tekið fram í lýsingum á heimsóknum frumbyggja til Evrópu að þeir hefðu furðað sig á þeirri misskiptingu sem einkenndi samfélagið þar. Georges Sioui, sagnfræðingur af Wendat-þjóðinni, orðaði það í bók sinni Pour une autohistoire amerindienne þannig að Lahontan hafi verið „einstaklega fær um að fanga og tjá kjarna amerískrar tilveru.“9

Valdir kaflar úr Dialogues curieux barónsins af Lahontan

Þýðingin er að mestu unnin úr fyrstu þýðingunni frá árinu 1703.10 Til hliðsjónar hafði ég einnig upphaflegan franskan textann11 og sömuleiðis þýðingar hluta Samræðanna af hendi Barböru A. Mann.12 Athugið að Lahontan fær í þýðingu minni lítið að komast að. Það er vegna þess að hann fer augljóslega með hlutverk vitleysings í þessari sviðsetningu og gerir lítið annað en að klifa á því sama aftur og aftur. Samtímalesendum mun hafa verið ljóst að skoðanir höfundar væru nær þeim sem Adario lætur í ljós heldur en Lahontan, þó að hann deili nafni með höfundi.

Í efnisyfirlitinu hér til vinstri eru kaflar og bútar flokkaðir eftir efnistökum. Þannig er hægt að kynna sér aðfinnslur Kondíaronks á til að mynda auðvaldsskipulaginu, drusluskömm og illa meðferð Evrópumanna á geðfötluðum.

Inngangur, um trú

Lahontan: Það er mér sönn ánægja, kæri Adario, að ræða við þig um mikilvægasta málefni heims, það er að segja, að leggja út fyrir þig hinn mikla sannleika kristindómsins.

Adario: Ég er reiðubúinn að hlusta á þig, kæri bróðir. Kannski getur þú útskýrt fyrir mér allt það sem jesúítarnir hafa verið að prédika yfir okkur um nokkurt skeið, og ég vona að við getum rætt það í fullkominni hreinskilni. Ef trú þín er hins vegar sú sama og jesúítarnir hafa verið að þröngva upp á okkur, þá er tilgangslaust fyrir okkur að hefja þetta samtal. Þeir hafa reynt að selja mér slíka firru að ég hlýt að trúa því að þeir hafi meira vit en að kaupa hana sjálfir.

Lahontan: Ég veit ekki hvað þeir hafa verið að segja þér, en ég tel að hugmyndir þeirra og mínar séu nokkurn veginn þær sömu. Kristindómurinn er sú trú sem fólk ætti að játa ef það ætlar sér að komast til himna. Guð leyfði uppgötvun Ameríku af löngun til að frelsa alla sem vilja fylgja kristnum lögum. Hann vill að guðspjöllin séu prédikuð fyrir fólki þínu til að sýna því hinn sanna veg til paradísar, hinnar blessuðu hafnar góðra sálna. Það væri synd ef þú nýttir þér ekki þá náð og þá hæfileika sem Guð gaf þér. Lífið er stutt. Við vitum ekki stund dauða okkar, svo tíminn er dýrmætur. Láttu því ljós hins mikla sannleika kristindómsins renna upp fyrir þér; faðmaðu þá nú og harmaðu allan þann tíma sem þú hefur glatað í fáfræði, án tilbeiðslu, trúar og þekkingar á hinum sanna Guði.

Adario: Án þekkingar á hinum sanna Guði, aldeilis! Hvað? Ertu með ranghugmyndir? Eftir að hafa búið meðal okkar svo lengi, trúir þú því virkilega að við höfum enga trú? Í fyrsta lagi, heldurðu ekki að við séum meðvituð um sköpunarkraft í alheiminum, sem kallaður er hinn mikli andi eða meistari lífsins, takmarkalaus andi sem við trúum að sé í öllu? Í öðru lagi, játum við ódauðleika andans. Í þriðja lagi, gæddi hinn mikli andi okkur hugum sem eru jafnfærir um að greina gott frá illu og upp frá niðri, svo að við getum, og það með nákvæmni, fundið traustar reglur um réttlæti og visku. Í fjórða lagi gleður andleg ró hinn mikla meistara lífsins, en andlegt uppnám hryllir hann og afmyndar mannlegan anda. Í fimmta lagi er lífið draumur og dauðinn er vakning, og eftir hana sér og þekkir andinn eðli og eiginleika alls, sýnilegs og ósýnilegs. Í sjötta lagi getur mannleg meðvitund okkar ekki teygt sig meira en þumlung upp yfir hversdagslegar áhyggjur. Við ættum ekki að spilla henni með því að snuðra í leyndardómum óséðra og ólíklegra hluta. Þetta, kæri bróðir, er það sem við trúum, og við breytum einfaldlega í samræmi við það. Við ætlum líka að fara til lands andanna eftir að við deyjum, en við gerum ekki endilega ráð fyrir, eins og þú, að framhaldslífið hljóti að fela í sér einn stað fyrir góða anda og annan fyrir illa, þar sem við höfum enga leið til að vita að það sem menn álíti illt, álíti Guð einnig á illt. Bara af því að trú þín er frábrugðin okkar, þýðir það ekki að við höfum enga trú. Þú veist að ég hef farið til Frakklands, New York og Quebec, þar sem ég kynnti mér siði og kenningar Englendinga og Frakka. Jesúítarnir halda því fram að það séu á bilinu fimm til sex hundruð mismunandi trúarbrögð á jörðinni, en að aðeins ein séu ósvikin – þeirra eigin. Án þeirra eigin trúar muni engin sál komast undan eilífum vítiseldi, en samt geta þeir ekki fært neinar sannanir fyrir því.

Um ritninguna

Adario: [E]n samkvæmt þínum eigin orðum hefur þessi ritning ykkar ekki alltaf verið til; uppfinning hennar er dagsett fyrir um þrjú þúsund árum, og hún var ekki prentuð fyrr en á síðustu fjórum eða fimm öldum. Nú, þegar litið er til hinna ýmsu atburða sem verða á tímans rás, verður maður vissulega að vera mjög trúgjarn til að leggja trúnað á svo margar fánýtar sögur sem hrúgað er saman í þá stóru bók sem kristnir menn vilja að við trúum. Ég hef séð sumar af þeim bókum sem jesúítar skrifuðu um landið okkar; og þeir sem kunnu að lesa þær útskýrðu fyrir mér merkingu þeirra á því máli sem ég tala; en ég komst að því að þær innihéldu ótaldar lygar, lygar á lygar ofan. Nú, ef við sjáum með eigin augum að lygar eru á prenti, og að hlutirnir eru ekki settir fram á pappír eins og þeir raunverulega eru, hvernig getur þú þá farið fram á að ég trúi af einlægni á Biblíu ykkar sem var skrifuð fyrir svo mörgum öldum og þýdd úr ýmsum tungumálum af fáfróðum mönnum sem gátu ekki greint rétta merkingu, eða af lygurum sem hafa breytt, skotið inn í eða skorið burt þau orð sem þú lest nú. Ég gæti hreyft öðrum mótbárur, sem að lokum myndu kannski hafa einhver áhrif á þig, til að viðurkenna að ég hafi nokkra ástæðu til að takmarka trú mína við þá hluti sem eru sýnilegir og sennilegir.

Um lífið eftir dauðann

Adario: Trúðu mér, vinur minn, heimurinn að handan gengur eftir lögmálum sem svipa lítið til þeirra sem við þekkjum hér. Fáir eru þeir sem vita hvað þar fer fram. Öll þekking okkar er takmörkuð við þetta: að við Húrónar erum ekki okkar eigin skaparar; að hinn mikli andi hafi skapað okkur heiðarlegt fólk en ykkur varmenni og sent ykkur til lands okkar til að þið gætuð bætt ráð ykkar að fordæmi okkar. Þess vegna, kæri bróðir, mátt þú trúa hverju því sem þú vilt og það eins heitt og þér þóknast, en þú kemst aldrei inn í hið góða land andanna, nema þú gerist Húróni. Flekkleysi lífernis okkar, kærleikurinn sem við berum hvert til annars og sálarróin sem gerir okkur kleift að virða eiginhagsmuni okkar að vettugi er þrennt sem hinn mikli andi krefst af öllum mönnum. Þetta ástundum við með eðlisávísun í þorpum okkar, á meðan Evrópumenn í bæjum sínum rífa hver annan í sundur, ræna hver annan inn að skyrtunni, rægja og myrða. Þessir hinir sömu Evrópumenn þrá síðan að komast í land andanna en leiða aldrei hugann að skapara sínum, nema þeir séu að rífast við Húróna. Vertu sæll, kæri bróðir, það er farið að kvölda. Ég ætla nú heim í langhúsið mitt til að hugleiða allt sem þú hefur sagt mér, svo ég muni allt á morgun þegar við getum kljáð þetta út með jesúítunum.

Um lög

Lahontan: Jæja, vinur, nú hefur þú heyrt það sem jesúítinn hafði að segja. Hann hefur skýrt málin og það mun skipulegar en ég hefði getað. Þú sérð greinilega að mikill munur er á hans málflutningi og mínum. Við málaliðar höfum ekki nema yfirborðskenndan skilning á trú okkar, þótt við ættum vissulega að þekkja hana betur, en jesúítar hafa numið hana svo rækilega að þeim tekst ávallt að snúa og sannfæra jafnvel þrjóskustu vantrúarmenn í alheiminum.

Adario: Svo ég tali af hreinskilni við þig, kæri bróðir, þá skildi ég varla orð af því sem hann sagði, og ég stórefast um að hann skilji það sjálfar. Hann hefur þráklifað sömu rökin hundrað sinnum í kofa mínum og þú gætir hafa veitt því athygli að í gær svaraði ég því oftar en tuttugu sinnum að ég hefði heyrt rök hans áður við ýmis tækifæri. En það sem mér finnst allra fáránlegast er að hann nauðar í mér í sífellu að þýða ræður sínar, orð fyrir orð, fyrir löndum mínum, með þeim rökum að maður með mína skynsemi geti fundið á sínu eigin tungumáli þýðingarmeiri orð og þannig gert inntaki orða hans betri skil en jesúíti sem er ekki fær í húrónmáli. Þú hefur heyrt mig segja honum að hann megi skíra eins mörg börn og honum þóknaðist, þótt hann gæti engan veginn komið mér í skilning um hvað skírn eiginlega væri. Hann má gera það sem hann vill í þorpinu mínu, kristna, prédika og skíra ef hann vill. Ég mun ekki ekki hindra hann í því. En nú finnst mér við hafa fengið nóg af trúarbrögðum og við skulum ræða svolítið um það sem þú kallar lög; því þú veist að við höfum ekkert slíkt orð í okkar tungumáli; þótt ég skilji mátt og mikilvægi orðsins, vegna þeirrar útskýringar sem þú gafst mér um daginn, auk dæmanna sem þú nefndir til að ég gæti skilið það betur sem þú áttir við.Segðu mér, eru lög ekki það sama og það sem réttlátt er og skynsamlegt? Þú segir að svo sé. Að breyta eftir lögunum felur því ekki í sér nema að breyta í anda skynsemi og réttlætis: og ef svo er, þá hljótið þið að leggja annan skilning í það sem réttlátt er og skynsamlegt en við; eða ef þið leggið í það sama skilning, þá er augljóst að þið breytið ekki í samræmi við það.

Lahontan: Þetta er vissulega fín lína, þú skemmtir þér við innantómt hjal. Skynjar þú ekki, eftir tuttugu ár af samræðum við Frakka, að það sem Húrónar kalla skynsemi er skynsemi meðal Frakka. Víst er að ekki breyta allir menn samkvæmt lögmálum skynseminnar, því ef svo væri, væri engin þörf á refsingum og þeir dómarar sem þú hefur séð í París og Quebec yrðu að leita sér annarrar lífsviðurværis. En í ljósi þess að hagur samfélagsins er falinn í því að iðka réttlæti og fylgja þessum lögum, er nauðsynlegt að refsa hinum illu og launa hinum góðu; því án þeirrar ráðstöfunar myndu morð, rán og ærumeiðingar breiðast út um allt; og, í stuttu máli, yrðum við vansælasta fólk á yfirborði jarðar.

Adario: Nei, nógu vansælir eruð þið fyrir og ég sé raunar ekki hvernig þið gætuð orðið það frekar. Hvers konar menn hljóta Evrópubúar að vera? Hvaða tegund skepna tilheyra þeir? Evrópubúarnir, sem verður að þvinga til að gera gott og hafa engan annan hvata til að forðast illt en óttann við refsingu. Ef ég spyrði þig hvað maður er, myndir þú svara mér: Hann er Frakki; en samt mun ég sanna að maðurinn þinn er fremur bjór. Því maðurinn á ekki rétt á þeirri nafnbót vegna þess að hann gengur uppréttur á tveimur fótum, eða les og skrifar og sýnir þúsund önnur dæmi um iðni sína. Ég kalla þá skepnu mann sem hefur náttúrulega tilhneigingu til að gera gott og hugsar aldrei um að gera illt. Þú sérð að við höfum enga dómara; og hver er ástæðan fyrir því? Jú, við hvorki rífumst né lögsækjum hvert annað. Og hver er ástæðan fyrir því að við eigum engin málaferli? Jú, af því að við höfum ákveðið að þiggja hvorki né þekkja silfur. En hvers vegna neitum við að taka við silfri? Ástæðan er þessi: Við höfum ákveðið að hafa engin lög, því frá því að heimurinn varð til lifðu forfeður okkar hamingjusamir án þeirra. Að lokum, eins og ég gaf í skyn áður, þýðir orðið lög ekki það sem réttlátt er og skynsamlegt, eins og þið notið það, því hinir ríku hafa þau í flimtingum og það eru aðeins aumingja vesalingarnir sem virða þau. En lítum endilega á þessi lög, eða skynsamlegu hluti, eins og þið kallið þau. Í fimmtíu ár hafa landstjórar Kanada haldið því fram að við séum háð lögum hins mikla höfðingja þeirra. Við látum okkur nægja að neita hvers kyns undirgefni, að undanskilinni þeirri við andann mikla, þar sem við erum fæddir frjálsir og samtaka bræður, sem allir eru jafnir herrar: á meðan eruð þið allir þrælar eins manns. Við færum ekki að svara ykkur á þann veg að Frakkar væru í raun háðir okkur; og ástæðan fyrir þögn okkar um það efni er sú að við höfum engan áhuga á að þræta.

En segðu mér nú, í hvers valdi hins skipar hinn mikla höfðingi ykkar? Seldum við okkur nokkurn tíma þessum mikla foringja á hendur? Fórum við nokkurn tíma til Frakklands að leita að ykkur? Það eruð þið sem komuð hingað til að finna okkur. Hver gaf ykkur öll þau lönd sem þið nú byggið, með hvaða rétti eigið þið þau? Þau tilheyrðu áður Algonkín-þjóðinni. Í fullri alvöru, kæri bróðir, vorkenni ég þér af öllu hjara. Taktu ráðum mínum og gerstu Húroni; því ég sé greinilega geysimikinn mun á þínum högum og mínum. Ég er herra yfir mínum eigin líkama; ég hef algjört forræði yfir sjálfum mér; ég geri það sem mér þóknast; ég er hinn fyrsti og síðasti minnar þjóðar; ég óttast engan mann og er aðeins háður hinum mikla anda: en líkami þinn, sem og sál þín, eru dæmd til að vera háð hinum mikla foringja þínum; landstjóri þinn ræður yfir þér; þú hefur ekki frelsi til að gera það sem þig langar til; þú óttast ræningja, ljúgvotta, morðingja o.s.frv. og þú ert háður óteljandi mönnum, sem hafa í krafti stöðu sinnar verið hafnir yfir þig. Er þetta satt eða ekki? Eru þetta ósennilegt eða ósjáanlegt? Ó, kæri bróðir, þú sérð greinilega að ég hef rétt fyrir mér; og samt kýst þú fremur að vera franskur þræll en frjáls Húróni. Hvílíkt glæsimenni sem Frakki er með sín fínu lög og tlur sig vera mikið gáfnaljós, en er í raun sannri mikið flón; því hann heldur áfram að vera í ánauð og háður öðrum, á meðan jafnvel skynlausar skepnur njóta þessa dásamlega frelsis og óttast, líkt og við, ekkert nema erlenda óvini.

Um dómara

Adario: Ha! Lengi lifi Húrónar, sem, án fangelsa og án pyntinga, verja lífinu í slíkri sælu og slíkum friði að Frakkar þekkja ekkert til. Við lifum í friði samkvæmt lögmálum eðlishvatarinnar og flekklausrar breytni sem hin óskeikula náttúra fól okkur í vöggugjöf. Við erum öll á einu máli; vilji okkar, trúr og tilfinningar eru í fullkomnu samræmi; og þannig verjum við lífi okkar í svo fullkomnum skilningi að engar deilur geta komið upp á meðal okkar. En hve óhamingjusöm þið eruð, laminn með svipu laganna, sem ykkar fáfróðu, ranglátu og siðspilltu dómarar brjóta

Um bóndann í gálgunum

Adario: Ég skal segja þér eitt, kæri bróðir. Dag einn var ég á leið frá París til Versala og um miðja vegu mætti ég bónda sem átti að hýða fyrir að hafa veitt akurhænur og héra í gildrur. Milli Rochel og Parísar sá ég annan sem var dæmdur í galeiðuþrælkun fyrir að hafa lítinn saltpoka á sér. Þessum aumingja mönnum var refsað samkvæmt ykkar ranglátu lögum fyrir að reyna að afla fjölskyldum sínum viðurværis á sama tíma og milljón konur urðu þungaðar í fjarveru eiginmanna sinna, læknar myrtu þrjá fjórðu hluta fólksins og fjárhættuspilarar komu fjölskyldum sínum á vonarvöl með því að tapa öllu sem þeir áttu í heiminum; og allt er þetta án refsingar. Ef hlutirnir ganga svona fyrir sig, hvar eru þá ykkar réttlátu og skynsamlegu lög; hvar eru þeir dómarar sem hafa sálina að frelsa, rétt eins og þú og ég? Þrátt fyrir þetta fordæmir þú Húronana og kallar skepnur skepnur. Í fullri alvöru, það yrði nú aldeilis merkilegt ef við refsuðum einum bræðra okkar fyrir að drepa héra eða akurhænu; og það væri dýrleg sjón að sjá konur okkar fjölga börnum okkar á meðan við erum í herförum gegn óvinum okkar; að sjá lækna eitra fyrir fjölskyldum okkar og fjárhættuspilara tapa bjórskinnunum sem þeir hafa aflað á veiðum. Í Frakklandi er litið á þetta sem smámuni sem falla ekki undir hin háu lög þeirra. Eflaust hljóta þeir að vera mjög blindir, sem þekkja til okkar en taka okkur samt ekki til fyrirmyndar.

Lahontan: Gott mál, kæri vinur; þú ferð of geyst; trúðu mér, þekking þín er svo takmörkuð, eins og ég hef áður sagt, að hugur þinn nær ekki upp yfir yfirborð hlutanna. Ef þú vildir aðeins hlýða á skynsemina, myndir þú þegar í stað gera þér grein fyrir því að við breytum eftir góðum meginreglum, í þágu samfélagsins. Þú verður að vita að lögin refsa öllum án undantekninga sem gerast sekir um þær athafnir sem þú nefndir. Í fyrsta lagi banna þau bændum að drepa héra eða akurhænur, sérstaklega í nágrenni Parísar, þar sem óheft veiðifrelsi myndi fljótt ganga af öllum stofni þessara dýra dauðum. Bændurnir leigja jarðir af landeigendum, sem áskilja sér veiðiréttinn, enda eru þeir eigendur. Nú, ef þeir drepa héra eða akurhænur, ræna þeir ekki aðeins húsbændur sína rétti sínum, heldur brjóta þeir einnig gegn banni sem sett er með lögum: og sama gildir um þá sem smygla salti, þar sem rétturinn til að flytja það er eingöngu í hendi konungs. Hvað varðar konurnar og fjárhættuspilarana sem þú minntist á, getur þú varla haldið að við myndum loka þá inni í fangelsum og klaustrum og dæma þá til ævilangrar innilokunar. Það væri ranglátt að lasta læknana, því af hundrað sjúklingum drepa þeir ekki tvo; þvert á móti leggja þeir sig alla fram við að lækna þá. Það er óhjákvæmilegt að aldrað fólk og þeir sem eru lémagna ljúki lífskeiði sínu. Og þrátt fyrir allt, þótt við þurfum öll að leita til lækna, ef sannað væri að þeir hefðu drepið sjúkling, annaðhvort af vanþekkingu eða illvilja, myndu lögin ekki hlífa þeim fremur en öðrum.

Adario: Væri þessum lögum fylgt þyrftuð þið á fjölmörgum fangelsum að halda; en ég sé greinilega að þú segir ekki allan sannleikann og að vilt ekki leiða málið til lykta af ótta við að rök mín rækju þig í strand. En tökum nú til dæmis tvo menn þá sem flúðu í fyrra til Quebec til að forðast að verða brenndir á báli í Frakklandi. Sé rýnt náið í glæpi þeirra verður ljóst að Evrópa er þjökuð af fjöldanum öllum af fáránlegum lögum. En svo ég komi mér að efninu; þessir tveir Frakkar voru úthrópaðir galdramenn og ákærðir fyrir að beita galdri. Hvaða tjóni hafa þessir aumingja menn valdið? Kannski hafa þeir veikst á geði eins og kemur stundum fyrir á meðal okkar. Segðu mér, hvaða tjóni valda töframenn okkar? Þegar sjúklingur er falinn þeim á hendur, loka þeir að sér í litlum kofa, syngja, öskra og dansa og kyrja óskiljanleg orð; síðan láta þeir ættingja sjúklingsins vita að þeir verði að undirbúa veislu til að hressa sjúklingin við; og í þessari veislu er boðið upp á kjöt eða fisk, eftir geðþótta þessa töframanns sem er aðeins ímyndaður læknir, sem er orðinn ruglaður vegna hás hita eða einhvers annars. Sjáðu til, við hæðumst að þeim í fjarveru þeirra og sjáum í gegnum brögðin; þú áttar þið á því að þeir breyta jafnheimskulega og þeir tala og að þeir fari því aldrei með í veiðiferðir eða hernaðarleiðangra. Hvers vegna mynduð þið brenna þessa aumingja sem í ykkar landi verða fyrir slíku óláni?

Lahontan: Það er mikill munur á okkar töframönnum og ykkar: þeir sem stunda þá iðn meðal okkar eiga fundi með hinum illa og halda með honum veislu hverja nótt; með galdrakrafti sínum gera þeir mann getulausan; með því að setja ákveðinn seið í mat eða drykk dyggðugra og skynsamlegra kvenna, leiða þeir þær til ólifnaðar; þeir eitra fyrir búfénaði; þeir eyðileggja uppskeru jarðar; þeir valda því að menn deyja í vesaldómi og að ólétt kona missi fóstur: í stuttu máli, fremja þeir óendanlega marga skaðlega gjörninga sem ég hef ekki nefnt. Þessi hópur manna kallar sig seiðkarla og galdramenn; en það er önnur tegund sem er enn verri, nefnilega töframennirnir,13 sem umgangast illan anda að hætti vinar og fá hann til að birtast í hvaða mynd sem þeir vilja, fyrir þá sem eru forvitnir að sjá hann. Þeir hafa leynilega seiði sem geta tryggt heppni í fjárhættuspilum og auðgað þá sem þeir eru veittir; þeir spá fyrir um framtíðina og hafa vald til að umbreyta sér í alls kyns dýr og hræðilegustu myndir; þeir hlaupa um að ákveðnum húsum, þar sem þeir gefa frá sér ógnvekjandi ýlfur, með gráti og drungalegum stunum, og virðast vera jafnháir og hæsta tré, með keðjur á fótum og höggorma í höndum. Í stuttu máli, þeir skjóta þeir fólkinu þvílíkan skelk í bringu að það neyðist til að leita til prestanna eftir særingum þeirra; af ótta við að þessi handanvitni séu sálir snúnar aftur úr hreinsunareldinum til þessa heims til að biðja um að messur verði halndar sem eru nauðsynlegar fyrir flutning þeirra í návist hins almáttuga. Taktu nú alla þessa þætti saman, þá mun þér ekki þykja það undarlegt að við brennum þá miskunnarlaust, í samræmi við ákvæði laga okkar.

Adario: Er hugsanlegt að þú skulir trúa slíkum fjarstæðum? Þú hlýtur að vera að spauga til að sjá hverju ég myndi svara. Þessar sögur virðast vera af sama toga og þær sem ég hef lesið í bókunum um talandi dýr.14 Sumir af okkar coureurs de bois15 lesa þessar fáránlegu skáldsögur daglega; og ég efast stórlega um að það sem þú ert nú að tala um sé ekki skrifað í þessum bókum. Því maður verður að vera heimskingi til að trúa því að hinn illi hafi vald til að ganga um jörðina; að því gefnu að það sé satt að hann sé eins og jesúítar lýsa honum. Engin skepna getur lifað utan síns frumefnis: Fiskar deyja þegar þeir eru neyddir á land og maðurinn deyr þegar hann er neðansjávar. Hvernig geturðu þá ímyndað þér að djöfullinn geti lifað utan síns frumefnis, sem er eldur? Auk þess, ef hann gæti komið á jörðina, myndi hann gera nógan skaða sjálfur, án þess að nota þessa galdramenn; og ef hann umgengist einn mann, væri hann tilbúinn að umgangast marga aðra; því með hliðsjón af því að í ykkar landi eru hinir vondu fleiri en hinir góðu, myndi hver og einn ykkar verða galdramaður og þannig myndu allir tortímast saman; heiminum yrði snúið á hvolf og, í stuttu máli, óbætanleg óreiða myndi fylgja. Veist þú ekki, bróðir minn, að það að trúa slíkum fáránlegum hugmyndum er móðgun við hinn mikla anda, þar sem það sakar hann um að gera mein og um að vera sjálfur upphafsmaður þessara ofantaldra illgjörða, með því að leyfa hinum illa útgöngu úr helvíti?

Um auð

Adario: Frakkar álíta okkur almennt vera skepnur, jesúítar stimpla okkur guðlausa, heimska og fáfróða flækinga. En í hreinskilni sagt höfum við sömu hugmyndir um ykkur, en með þeim mun að við vorkennum ykkur án þess að ausa yfir ykkur svívirðingum. Hlýddu nú á mig, kæri bróðir, ég tala af yfirvegun og án æsings. Því meira sem ég íhuga líf Evrópumanna, því minni visku og hamingju finn ég meðal þeirra. Í sex ár hef ég beint hugsunum mínum að ástandi Evrópubúa, en ég finn ekkert í gjörðum þeirra sem er ekki fyrir neðan virðingu manneskju; og sannarlega held ég að það geti ekki verið öðruvísi, svo lengi sem þið mælið heiminn út frá því sem er mitt og þitt. Ég fullyrði að það sem þið kallið silfur er djöfull djöflanna; harðstjóri Frakka, uppspretta alls ills; eitur sálna og sláturhús lifandi manna. Að þykjast geta búið í auðlandi og um leið öðlast sáluhjálp er jafnmikil þverstæða og að maður fari á botn stöðuvatns til að bjarga lífi sínu. Þessir peningar eru faðir munaðar, losta, pretta, bragða, lyga, svika; og, í stuttu máli, allrar illsku í heiminum. Faðir selur börn sín, eiginmenn bjóða konur sínar til sölu, eiginoknur svíkja eiginmenn sína, bræður drepa hver annan, vinir eru falskir, og allt stafar þetta af peningum. Íhugaðu þetta, og segðu mér svo hvort við höfum ekki rétt fyrir okkur þegar við neitum að snerta eða svo mikið sem líta á þennan bölvaða málm.

Lahontan: Hvað! Getur það verið að þú skulir alltaf mæla svo aumlega? Hlustaðu nú einu sinni á ævinni á það sem ég hef að segja. Sérðu ekki, kæri vinur, að þjóðir Evrópu gætu ekki lifað án gulls og silfurs, eða einhvers slíks dýrmæts efnis? Án þess tákns myndu aðalsmenn, prestar, kaupmenn og óteljandi aðrir sem ekki hafa nægan styrk til að yrkja jörðina, deyja úr hungri. Á þeim forsendum væru konungar okkar engir konungar; já, hvaða hermenn hefðum við þá? Hver myndi þá vinna fyrir konunga, eða nokkurn annan; hver myndi hætta sér á hafið; hver myndi smíða vopn, nema fyrir sjálfan sig? Trúðu mér, þetta myndi leiða okkur til óbætanlegrar glötunar; það myndi steypa Evrópu í óreiðu og skapa hörmulegustu ringulreið sem hægt er að ímynda sér.

Adario: Þú reynir sannarlega að afgreiða mig með glysmáli þegar þú nefnir aðalsmenn þína, kaupmenn þína og presta þína. Ef þið þekktuð ekki mitt og þitt, þá myndi þessi aðgreining manna hverfa; jöfnuður myndi þá ríkja meðal ykkar eins og hann gerir nú meðal Húróna. Fyrstu þrjátíu árin eftir að okri verið útrýmt mynduð þið vissulega sjá vissa eymd; þeir sem eru aðeins hæfir til að borða, drekka, sofa og skemmta sér myndu veslast upp og deyja; en afkomendur þeirra yrðu hæfir til að lifa eftir okkar lífsháttum. Ég hef ítrekað lýst þeim eiginleikum sem gera mann innra með sér að þeim sem hann á að vera; sérstaklega visku, skynsemi, réttlæti o.s.frv., sem eru eftirsóttir meðal Húróna. Ég hef sýnt fram á að hugmyndin um sérhagsmuni kollvarpar öllum þessum eiginleikum og að maður sem stjórnast af hagsmunum getur ekki verið skynsamur maður. Hvað varðar ytri eiginleika manns, þá á hann að vera fær í að ganga, veiða, fiska, heyja stríð, reika um skóga, byggja kofa og kanóa, skjóta af byssum, skjóta örvum, smíða kanóa. Hann á að vera óþreytandi og geta lifað á litlu fæði þegar þörf krefur. Í stuttu máli, hann á að vita hvernig á að sinna öllum iðnum Húróna. Þann mann kalla ég mann.

Um hamingju

Lahontan: Álítur þú það hamingjuríkt líf að neyðast til að liggja í aumum barkarkofa, sofa undir fjórum lélegum bjóraskinnsábreiðum, borða ekkert nema það sem þú sýður sjálfur og steikir, klæðast skinnum, fara á bjórveiðar í öllum veðrum, hlaupa hundrað mílur á fæti í leit að Írókesum, gegnum mýrar og þétta skóga, þar sem trén eru felld til að gera þá ófæra? Telur þú ykkur hamingjusama þegar þið hættið ykkur út í litlum kanóum og eigið á hættu að drukkna við hvert fótmál á ferðum ykkar á Vötnunum miklu; þegar þið liggið á jörðinni með himininn fyrir tjald þegar þið nálgast þorp óvina ykkar; þegar þið hlaupið eins og fætur toga, daga og nætur án þess að borða eða drekka, vegna þess að óvinir ykkar elta ykkur; þegar þið vitið að ykkar bíður gjöreyðing útveguðu les coureurs de bois ykkur ekki af vináttu, kærleika og samúð, skotvopn, púður, blý, þráð í net, axie, hnífa, nálar, ala, öngla, katla og ýmsar aðrar vörur?

Adario: Gott og blessað, en förum ekki yfir um, dagurinn er langur og við getum talað hvor á eftir öðrum þegar okkur hentar. Svo virðist sem þú teljir allt þetta vera miklar þrautir; og ég viðurkenni vissulega að þær væru það fyrir Frakka, sem eins og dýr elska ekkert nema að borða og drekka, og hafa verið aldir upp við dekur og pjatt. Segðu mér, hvaða munur er á því að liggja í góðum kofa og liggja í höll, á því að sofa undir ábreiðu úr bjóraskinni og sofa undir sæng, milli tveggja laka; á því að borða soðið og steikt kjöt og borða óhreinar bökur, kássur o.s.frv. sem feitu uppvaskararnir þínir elda? Erum við útsettir fyrir fleiri sjúkdómum en Frakkar, sem búa í þessum höllum, með rúm og kokkum? Þegar allt kemur til alls, hversu margir eru þeir í Frakklandi sem liggja á hálmi í risherbergjum þar sem rignir inn á alla kanta, og eiga í erfiðleikum með að finna mat og drykk? Ég hef verið í Frakklandi og tala af því sem ég hef séð með eigin augum. Þú gerir grín að klæðum okkar úr skinnum að ástæðulausu, því þau eru hlýrri og halda rigningunni betur úti en ykkar klæði; auk þess eru þau ekki jafnfáránlega sniðin og ykkar flíkur, sem hafa meira efni í vösum og plíseringum en í boli flíkurinnar. Hvað varðar bjórveiðar okkar, þá telur þú þær vera ömurlegar, en þær veita okkur ómælda ánægju og skemmtun; og um leið útvega þær okkur alls kyns vörur í skiptum fyrir skinnin. Auk þess taka þrælarnir okkar alla erfiðisvinnuna af okkur (ef þú vilt endilega kalla það erfiðisvinnu).

Um siðferði

Adario: [S]egðu mér, hvaða skaða ylli það þér að ganga um nakinn í hlýju veðri? Auk þess erum við ekki svo allsber að við séum ekki hulin að framan og að aftan. Það er betra að ganga um nakinn en að strita í eilífum svita og klyfjuð fötum. Hvað er að því að borða, syngja og dansa í góðum félagsskap? Væri þér ekki betur borgið með því en að sitja við borð og vera þunglyndur einn með sjálfum þér eða í félagsskap þeirra sem þú hefur aldrei áður séð eða kynnst? … [Þ]ú hefur fullyrt að Húróni gæti auðveldlega gerst Frakki; en trúðu mér, hann mætir fleiri hindrunum í umbreytingu sinni en þeim sem nú nefnir. Ef við setjum sem svo að ég gerðist allt í einu Frakki, yrði ég að byrja á því að snúast til kristinnar trúar, nokkurs sem við ræddum til hlítar fyrir þremur dögum síðan… [H]eldur þú að ég gæti horft upp á fátæklinga veslast upp og deyja án þess að gefa þeim allt sem ég á? Hvernig gæti ég borið sverð án þess að ráðast á hóp siðlausra manna sem kasta óteljandi fátæklingum sem aldrei hafa gert nokkrum manni mein upp á galeiðurnar þar sem þeir verða fluttir við ömurlegar aðstæður úr heimalandi sínu til að bölva hlekkjaðir ferðum sínum og mæðrum, fæðingu sinni og jafnvel andanum mikla? Þannig vesluðust Írókesarnir sem sendir voru til Frakklands fyrir tveimur árum. Getur þú ímyndað þér að ég gæti talað illa um vini mína, skjallað óvini mína, fyrirlitið þá sem eru smánaðir, heiðrað hina óguðlegu og umgengist þá, leikið hlutverk öfundsjúkra, svikara, smjaðrara, reikulla, lygara, hrokafullra, ágjarnra, eigingjarnra, kjaftaskóða og alls hins tvílynda fólksins þíns? Heldur þú að ég geti verið svo óskynsamur að stæra mig í senn af því sem ég hef gert og af því sem ég hef ekki gert; að vera svo lítillátur að skríða eins og naðra við fætur lávarðar sem skipar þjónum sínum að neita honum og taka neitun með stillingu? Nei, kæri bróðir, nei. Ég get ekki sætt við mig innræti Frakka; ég vil heldur vera það sem ég er en að sóa lífi mínu í þeim hlekkjum. Getur það verið að frelsi okkar heilli þig ekki?

Um giftingar

Adario: Bróðir minn, ég kem í heimsókn til þín og í fylgd með mér er dóttir mín, sem er í þann mund að giftast, gegn vilja mínum, ungum manni sem er jafngóður stríðsmaður og hann er lélegur veiðimaður. Hún hefur ákveðið það og það nægir í okkar landi; en svo er ekki í Frakklandi, þar sem foreldrar verða að samþykkja hjónaband barna sinna. Ég neyðist til að verða við kröfum dóttur minnar; því ef ég þykist ætla að gifta hana aftur, myndi hún fljótt svara mér: „Hvað heldur þú, faðir? Er ég þræll þinn? Á ég ekki að njóta frelsis míns? Á ég, þér til geðþótta, að giftast manni sem mér er sama um? Hvernig get ég þolað eiginmann sem kaupir líkama minn af föður mínum, og hvaða virðingu mun ég bera fyrir slíkum föður sem selur dóttur sína dýri? Og hvernig get ég borið ást til barna manns sem ég get ekki elskað? Ef ég skyldi giftast honum í hlýðni við þig og fara frá honum eftir fimmtán daga, eins og forréttindi og náttúrulegt frelsi þjóðarinnar leyfa, muntu segja mér að það sé ekki vel gert, og það myndi angra þig; allur heimurinn myndi hlæja að því, og kannski yrði ég barnshafandi.“ Þannig, kæri bróðir, myndi stúlkan mín svara mér, og kannski miklu verr, eins og gerðist fyrir nokkrum árum hjá einum af okkar öldungum, sem þóttist ætla að gifta dóttur sína manni sem hún elskaði ekki; því í minni viðurvist sagði hún margt harðneskjulegt í formi ávítunar; gaf í skyn að maður með reisn ætti ekki að leggja sig í hættu við að reyna að ráðleggja manneskju sem hann hefði fengið slíka móðgun frá; né ætti hann að krefjast slíkrar virðingar af börnum sínum sem hann veit að er óframkvæmanleg. Hún bætti þá við, að það væri satt, hún væri dóttir hans, og hann gæti verið ánægður: Hann gat hana með konu sem hann elskaði jafnmikið og hún hataði eiginmanninn sem faðir hennar hafði útvegað henni. Þú verður að vita, að við leyfum aldrei hjónaband milli skyldmenna, hversu fjarskyld sem þau eru. Konur okkar giftast aldrei aftur eftir að þær eru fertugar, því börnin sem þær eignast eftir þann aldur eru yfirleitt veikluleg. Ekki það að þær séu bindindissamari fyrir vikið; þvert á móti, þær eru ástríðufyllri en tvítug stúlka. Og það er af þessari ástæðu sem þær taka svo vel á móti Frökkum; já, og leggja stundum á sig það ómak að fylgja þeim. Hins vegar veistu að konur okkar eru ekki jafn frjósamar og þær frönsku, þótt þær leyfi sér tíðari ástarlot; sem mér finnst mjög undarlegt, því það er alveg andstætt því sem búast mætti við.

Um drusluskömm

Adario: Þið kristnu menn hafið annan ósið sem ég get ekki annað en veitt athygli. Mennirnir ykkar stæra sig af því að fífla konur, eins og það að láta undan freistingum ástarinnar sé ekki jafnsaknæmt hjá báðum kynjum. Ungu glæsimennin ykkar leggja sig alla fram við að freista meyja og giftra kvenna. Þeir beita öllum ráðum til að ná marki sínu, og þegar þeir hafa fengið óskir sínar uppfylltar, ræða þeir opinberlega um ævintýrið. Þá lastar hver maður konuna en lofar kavalérinn, þótt sú fyrrnefnda verðskuldi fyrirgefningu en sá síðarnefndi refsingu. Hvernig haldið þið að konur ykkar eigi að vera ykkur trúar ef þér eruð þeim ótrúir? Ef giftir menn halda hjákonur, munu konur þeirra þá ekki halda félagsskap við aðra elskhuga? Og ef eiginmaður kýs fjárhættuspil og drykkju fram yfir félagsskap konu sinnar, mun kona hans þá ekki leita huggunar í félagsskapi vinar? Viljið þið að konur ykkar séu dyggðugar og hyggnar, líkt og okkar konur, þá verðið þið að elska þær sem ykkur sjálfa og gæta þess að selja þær ekki. Því ég veit um suma eiginmenn á meðal ykkar sem játa jafnskammarlega að hafa stuðlað að spillingu eiginkvenna sinna og sumar mæður játa að hafa selt dætur sínar í vændi.

Um réttinn til skilnaðar

Adario: Enn og aftur tek ég mér það bessaleyfi að nefna aðra gerð af brjálæði sem tíðkast meðal ykkar, sem er í mínum huga hrein og bein grimmd. Hjónabönd ykkar eru óuppleysanleg, en samt geta ungmenni, piltur og stúlka sem brenna í gagnkvæmum ástareldi, ekki gengið í hjónaband án samþykkis foreldra sinna. Bæði verða að giftast þeim sem feður þeirra velja, þvert gegn eigin vilja, jafnvel þótt andúð þeirra á þeim sem þeim hefur verið valinn sé svo mikil að þau hati hann til dauða. Misræmi í aldri, eignum og ætterni eru uppspretta allra þessara óþæginda; þau vega þyngra en gagnkvæm ást tveggja einstaklinga sem hrifnir eru hvor af öðrum. Hvílík grimmd! Hvílíkt harðræði! Og það af hendi föður gagnvart eigin börnum. Sérð þú slíkt meðal Húróna?

Lokaorð

Adario: Hó, hó, kæri bróðir. Eru Frakkar nokkru nær fyrir að kalla þetta fólk villimenn? Í sannleika sagt hélt ég ekki að það orð þýddi fyrir ykkur hygginn maður. Ég gleðst af öllu hjarta yfir þessum fréttum og efast ekki um að einn daginn munið þið kalla alla Frakka villimenn, sem eru nógu vitrir til að fylgja nákvæmlega hinum sönnu reglum réttlætis og skynsemi. Nú er ráðgátan leyst um það sem hvetur hinar slægu frönsku konur til að bera slíka ást til villimanna; þær eru ekki svo mjög ámælisverðar fyrir það, því að mínu mati er tíminn of dýrmætur til að sóa og æskan of stutt til að nýta ekki þá kosti sem hún færir okkur í skaut. Ef stúlkurnar ykkar eru staðfastar í stöðugum skiptum á elskhugum, þá kann það að líkjast nokkuð skapgerð okkar stúlkna; en þegar þær gefa sig af trúmennsku til að láta þrjá eða fjóra gæla við sig í einu, þá er það með öllu frábrugðið skapgerð Húróna. Megi frönsku galgoparnir eyða lífi sínu í þá heimsku sem þú nefndir áðan, til að sigra hjásvæfur sínar; megi þeir eyða tíma sínum og eigum í að kaupa sér smávegilega ánægju, sem fylgja þúsundir vandræða og áhyggna. Ég ætla ekki að áfellast þá, því ég hef sjálfur leikið heimskingjann með því að hætta mér í að sigla á slíkum fávitalegum flekum yfir úfnu höfin sem skilja Frakkland frá þessari heimsálfu, til að njóta þeirrar ánægju að sjá land Frakka. Þetta neyðir mig til að þegja; en skynsamt fólk mun segja að ástleitna gengið ykkar sé jafn heimskt og ég, en með þeim mun að ást þeirra færist blindandi frá einni hjásvæfu til annarrar og útsetur þá fyrir endurtekningu sömu kvala; en ég mun aldrei fara aðra ferð frá Ameríku til Frakklands.

Það að kalla löngu látinn mann hinn einhverfasta sinnar stéttar í sögu lands og þjóðar virkar líklega frekar yfirdrifið fyrir mörgum ykkar en þessi grein er ekki bara hugsuð til fróðleiks og yndisauka heldur einnig sem beinhörð rökfærsla. Ég færi ekki út með svona rosalega alhæfingu ef ég teldi mig ekki hafa fullnægjandi innistæðu fyrir því og trúið mér, kæru lesendur, hana hef ég.

Maðurinn sem um ræðir, maðurinn sem ég tel, án nokkurrar sérþekkingar á sviði taugaraskana annarrar en þeirrar að hrjást sjálfur af þeim flestum, að sé sá allra einhverfasti í sögu annars ansi einhverfs hóps Grænlandsvina þjóðarinnar, er enginn annar en Jón Bjarnason prestur á Ballará, síðar á Rafnseyri. Við Íslendingar erum einstaklega einhverf þjóð sem ég tel vera meðal okkar bestu kosta. Það var einhverfan sem hélt í okkur lífinu yfir kalda og dimma veturna, lagði þjóðveginn og gerði út togarana. Einhverfuna höfum við beislað og nýtt til stórkostlegra umbóta og framfara en ekki hafa öll fyrirtæki hennar orðið langlíf. Líf Jóns Bjarnasonar á Ballará er gott dæmi um það þegar henni hefur ekki verið leyft að njóta sín. Að vísu mætti alveg segja að það hafi verið fyrir bestu.

Ævi Jóns er að mestu leyti býsna hefðbundin og ætla ég því ekki að hafa um hana mörg orð. Hann var fæddur í Steingrímsfirði árið 1721 og ólst þar upp. Hann sótti undirbúningsnám hjá prestinum á Stað og fór svo í Skálholtsskóla. Þaðan útskrifaðist hann svo 1739, á átjánda ári, og varð aðstoðarprestur í Skarðsþingum. Að sóknarprestinum látnum tók hann við brauðinu. Af umsögnum kirkjunnar manna að dæma var hann afbragðsfær og metnaðarfullur prestur, lærdómsmaður mikill og fluggáfaður, en honum og sóknarbörnum hans kom aldrei sérlega vel saman. Hann þótti stífur og kaldlyndur. Nokkrum árum eftir að hann tók við kallinu brugðu einhver óprúttin sóknarbörn hans á það ráð að breiða út þann kvitt að séra Jón hefði sent draug til að herja á Skarðsströndina. Hann neyddist til að kveða draugaganginn niður úr prédikunarstólnum til að fá því illmæli hrundið af sér.1

Af öllu að dæma leið Jóni illa á Skarðsströnd. Í bréfi til amtmanns árið 1760 sagðist hann helst vilja komast þaðan burt sem fyrst. Honum og Magnúsi Ketilssyni sýslumanni væri ómögulegt að ná saman og fannst Jóni að öll sveitin stæði gegn sér. Hann sótti um annað prestakall vestur á fjörðum en þegar honum var hafnað um það fékk hann þá flugu í höfuðið að gerast trúboði vestur á Grænlandi. Hann hafði allt frá því að hann tók við preststörfum á Skarðsströnd haft mikinn áhuga á öllu grænlensku og sankað að sér bókum og bæklingum um náttúru landsins, forna norræna íbúa þess og núverandi íbúa þess, Grænlendinga. Áhuginn jaðraði við áráttu. Á einhverjum tímapunkti hafði hann komist í rit Hans Egede en hann stofnaði fyrstu nýlendu Dana á Grænlandi, Góðvon, þar sem Nuuk er í dag. Ævistarf hans var trúboðið meðal Grænlendinga og hann skrifaði fjöldann allan af lýsingum á menningu og tungumáli Grænlendinga og einnig náttúru Grænlands. Þá var ekki aftur snúið fyrir séra Jón.

Árið 1755 sneri séra Jón úr dönsku á íslensku skýrslu Hans Egede um ásigkomulag kristniboðsins á Grænlandi og sömuleiðis Grænlandslýsingu hans frá 1724. 1757 þýddi hann sömu Grænlandslýsingu nema í þetta sinn í bundið mál. Hann gerðist pennavinur Pouls Egede, sonar Hans Egede og þáverandi forstjóra grænlensku trúboðsnefndarinnar, og átti í bréfaskiptum við Egil Þórhallsson trúboða í Góðvon og Bjarna Pálsson landlækni. Í þeim bréfum lagði hann á ráðin um mögulega ferð sína til Grænlands.

„Um þetta leyti hefur hann lagt sig sérstaklega eptir grænlenzkunni og virðist hafa orðið vel fær í henni af sjálfsnámi á þessum árum, svo að vafalaust hefur enginn íslenzkur sveitaprestur hér á landi orðið jafnfær í því hrognamáli, eða réttara sagt enginn annar prestur hér en séra Jón Bjarnason lagt það nám fyrir sig,“ skrifar Hannes Þorsteinsson sagnfræðingur ekki lítið kaldhæðnislega.

Séra Jón var staðráðinn í að komast til Grænlands og það sem allra fyrst en hann mætti mótspyrnu víða. Ímynd landsmanna af Grænlandi og íbúum þess var almennt ekki í miklu sambandi við raunveruleikann, sem kom sér ekki vel fyrir Jón því að nýjasta uppátækið hans var að fá danska ríkið til að styrkja landnám íslenskra bænda á slóðum hinna fornu norrænu Grænlendinga. Það hafði raunar staðið til áður, árið 1729, en af því varð aldrei og því taldi séra Jón að ekki þyrfti mikið til að sannfæra kónginn.

Annað reyndist hins vegar uppi á teningnum. Sú „óbifanlega löngun“ séra Jóns að komast til Grænlands og breiða út fagnaðarerindið meðal íbúa landsins varð aldrei að neinu, sama hvað hann sárbændi trúboðsnefndina og veraldleg embætti og þrátt fyrir að hann hefði haft stuðning amtmanns, landlæknis og landfógeta (að minnsta í orði kveðnu). Ár eftir ár kom ekkert flutningaskip og klerkur varð vondaufari og vondaufari. Áhugi hans á grænlensku máli og menningu var þó hvergi nærri þorrinn og því var það akkúrat um þetta leyti sem hann, væntanlega í viðleitni til að brýna fyrir yfirboðurum sínum mikilvægi þess að kristna Grænlendinga tafarlaust, orti mikinn rímnabálk. Árið 1764 samdi séra Jón Innuin iversarit eður Skrælingjaníð. Ríma, sundurdeild í 7 flokka, af manndrápi á Grænlands austursíðu árið 1760. Hnitmiðaðir titlar voru ekki móðins á 18. öld.

Í öllu mojinu, bréfaskrifunum og skipulagningunni, samhliða eiginlegu skyldum hans sem prestur, samdi hann þessa sjö flokka rímu um fólskulega og meinta árás Grænlendinga á áhöfn og farþega dansks verslunarskips frá Húsavík, sem hraktist í óveðri og strandaði við austurströndina. Sagnfræðilegt gildi rímunnar er gruggugt. Skipið sem séra Jón fjallar um lagði vissulega úr höfn í Húsavík haustið 1760 og komst aldrei á áfangastað í Kaupmannahöfn, en það er í raun allt sem vitað er með vissu. Samkvæmt frásögn séra Jóns er sagan af örlögum skipverja komin frá Skrælingjunum sjálfum en þessi saga kemur hvergi fyrir í annálum. Ríman sjálf er mjög einkennileg og svoleiðis stútfull af grænlenskum orðum, í nánast hverri einustu braglínu er eitt grænlenskt orð í miðri setningu sem annars er á íslensku, sem gerir það að verkum að ríman er mjög torlesin. Á handritasafninu í Þjóðarbókhlöðunni fann ég rímuna í ansi læsilegri rithönd en það tók langan tíma að krafsa mig í gegnum hana vegna þess að stafsetningin á grænlensku orðunum er ekki samkvæmt neinu kerfi og maður er stanslaust að leita skýringa í neðanmálsgreinunum. Svo er það auðvitað þannig að, eftir því sem ég best veit, hitti hann ekki nokkurn mann á ævi sinni sem talaði þetta mál, þaðan af síður ekta Grænlending. Það er því ekki að furða að endrum og sinnum beygi hann orð vitlaust eða ruglist á merkingu líkra orða, eins og kemur ansi oft fyrir í frásögn hans af áhöfninni týndu.

Ofan á allt hið ofannefnda er ríman svolítið hnoð. Kveðandin er víðast hvar frekar stirð og ekkert blað brotið hvað rímnakveðskap varðar. Dýpra fer ég ekki í hana, hún er fyrst og fremst athyglisverð fyrir það hvað honum tókst að troða í hana fáránlega miklu af handahófskenndum grænlenskum orðum en bragurinn líður eðlilega fyrir það. Þriðji flokkurinn er einnig settur upp á ansi áhugaverðan hátt, eins og málsfærsla með sókn og vörn á víxl af hálfu skálds og Skrælingja, en nóg um það.2

Ég vil frekar venda mér að því sem var tilefni þessara skrifa og heimsóknarinnar á handritasafnið í kjallara Þjóðarbókhlöðunnar, sem var erfiljóð eða grafskrift sem Jón Bjarnason samdi yfir Hans Egede árið 1763. Hans Egede lést 1758 í Danmörku og hann var séra Jóni mikill harmdauði þó að aldrei hafi hann hitt manninn. Í fleiri heimildum sem ég fann á netinu er minnst á þessa grafskrift og það að hún hafi verið ort á grænlensku, dönsku, íslensku, latínu og gamalli grænlensku. Þessar sömu heimildir birtu hins vegar engar sjálf ljóðin. Í frásögn Hannesar Þorsteinssonar sem ég vitna í ofar í greininni tekur hann þó fram að séra Jón hafi líklega sent Poul Egede grafskrift þessa því að hún er prentuð í Kiöbenhavns Adresse-Contoirs Efterretninger 1763 nr. 123. Mér til mikillar hamingju var þetta mörghundruð ára gamla tölublað upplýsingaveitu hins opinbera aðgengilegt ókeypis á Mediestream, dönsku útgáfunni af Tímarit.is. 3

Það sem vakti fyrir mér í þessari leit var ekki það að ég hafi búist við því að ég færi annars á mis við magnaðan skáldskap heldur þurfti ég að fá úr því skorið hvort þessi maður, sem fór aldrei af landi brott, hafi í raun og veru megnað að kenna sér grænlensku, án nokkurrar kennslu utan mállýsingar Pouls Egede frá því um miðja 18. öld. Sjálfur hef ég líklega varið nokkrum þúsundum klukkutíma yfir margra ára skeið í að kenna mér grænlensku, með nútímakennsluaðferðum og aðgang að móðurmálshöfum yfir internetið, og get varla lesið fréttagrein án orðabókar innan seilingar. Það var mikill léttir að finna grafskriftina á Mediestream en léttirinn var skammlífur. Þegar ég las yfir textann sem birtist sá ég ansi fljótt að annað hvort hefur rithönd Pouls Egede verið á við mína eigin, eða þá að Friðrik fimmti hafi haft lesblindan prentara við hirðina, því ég gat með engu móti ráðið neitt í þennan texta. Ég ætlaði þó ekki að gefast upp. Þó svo að ég gæti ekkert lesið úr grænlenska textanum kom í ljós að það sem meint var með að ljóðið væri ort á öllum þessum málum sem ég taldi upp áðan, var að þetta væri stakt átta lína ljóð sem hann hafði þýtt nokkurn veginn orð fyrir orð á dönsku, íslensku og latínu. Þessi gamla grænlenska reyndist vera fornleg íslenska í fornlegum bragarhætti. Það er að segja, málið sem talað var í Eystri- og Vestribyggð af norrænu Grænlendingunum. Allt eru þetta mál sem ég kann og er læs á.

Textinn á íslensku er vel læs þó að stafsetningin sé ekki sú sem við eigum að venjast. Þarna eru enn nokkrir áratugir í að samræmda stafsetningin sem við notum í dag var tekin upp. Ljóðið er sem sagt svona:

Æ! Krónan af oss fór,
án hennar megum ganga.
Féll nú vor faðir stór,
fellum því tár á vanga.

Blessaður burtu dó
biskup Hans Egede.
Hans sál á himnum þó
hvílir með Guðs syni.

Það er algjörlega óþarfi að skafa ofan af því, séra Jón hefur verið dáinn í tvö hundruð ár: þetta ljóð er glatað. Það stendur ekki í hljóðstafnum, kveðandin er klaufaleg og svo heldur hann að hann komist upp með það að ríma Egede (sem hann hefur væntanlega borið fram Egiði) við Guðs syni, og það í minningarkvæði. Það er óhætt að segja að séra Jón Bjarnason hafi ekki verið neinn sérstakur hagyrðingur og það vottar danskan, latínan og fornmálið sömuleiðis.

Þetta er hins vegar engin ljóðrýni en ég gat bara ekki setið á mér, þetta var eins og nögl dregin eftir krítartöflu í ljóðeyrað á mér. Allavegana, hér er grænlenska ljóðið sem ég botnaði ekkert í:

Pelliſſiunek ſaag orlolerpa nirnamut?
Merſa Attatarput, na! Kejeiomarparput.
              Pelleſſi tokovok Johannes Egede,
              Tarna killangmepok nau? Gub Niarnani.

Athugið að stafurinn ſ er bara s. Að svo komnu máli var ég með inntak ljóðsins nokkurn veginn á hreinu og gat týnt upp eitt og eitt orð sem ég kannaðist við og sem kom heim og saman við þemað. Palasi er til dæmis prestur á grænlensku og við leit í gömlu orðabókinni hans Pouls Egede komst ég að því að hann í Biblíuþýðingum sínum hafði notað palasiuneq yfir æðstaprest, eins og Kaífas. Það hefur séra Jón væntanlega haldið að þýddi bara stór prestur eða eitthvað þvíumlíkt og því notað það hér. Saag þóttist ég vita að væri orðið sooq sem þýðir af hverju og tokovok gat varla annað verið en toquvoq sem þýðir dó. Rest var mér ráðgáta. Ég lumaði hins vegar á leynivopni: alvöru Grænlendingum. Ég bar textann undir grænlenska vini sem hafa verið mér til halds og trausts í grænlenskunáminu.

Þeir voru litlu nær. Þeir gerðu ýmsar tengingar sem ég er ekki nógu fær á grænlensku til að gera sjálfur. Til dæmis það að orluvoq þýði að detta, og bæti maður við það -lerpa fær það blæbrigði þess að hafa gerst fyrir skömmu. Merſa Attatarput sáu þeir strax að væri væntanlega Massa ataatarput, sem þýðir En faðir vor, og þannig hægt og rólega tók ljóðið á sig skiljanlegri mynd. Hins vegar var ýmislegt sem náði enn ekki nokkurri átt. Til að greiða úr þessu ákvað ég að það væri líklega óvenjuleg stafsetning prentarans danska sem var ómögulegt að ráða í. Þannig ég fór á Þjóðarbókhlöðuna og bað mjög fallega og fékk eiginhandarrit séra Jóns sjálfs frá árinu 1763 afhent. Maður getur víst bara lagt inn pöntun og fengið að fletta í hverju sem er þarna niðri í kjallaranum.4

Í ljós kom að prentarinn var ekkert vanhæfur heldur var það ég. En að lokum tókst okkur, með því að bera saman þýðingar mínar á hinum útgáfum kvæðisins, orðabók Hans Egede sjálfs og furðulegar stafsetningaraðferðir 18. aldar grænlenskufræðinga að tjasla þessu kvæði saman eins og séra Jón Bjarnason á Ballará orti það fyrir rúmum 250 árum síðan án þess að heyra grænlensku mælta á ævi sinni. Niðurstaðan var þessi:

Palasiuneq sooq orlulerpa nunamut,
Massa ataatarput, na! Qiajumaarparput,
Palasi toquvoq, Johannes Egede,
Tarna qilamiippoq naak? Guup niarnaani.

Eftir sem áður er þetta engin nóbelsverðlaun en það verður ekki tekið af honum að þetta er fullkomlega læsileg grænlenska, þó hún sé frekar stirð og tjái kannski ekki akkúrat það sem hann hafði í huga. Til dæmis þýðir orlulerpa bara hann datt en ekki það sem hann hafði líklega í huga sem var hann féll í merkingunni að hann hafi fallið frá. Í síðustu braglínunni fallbeygði han sömuleiðis Guup vitlaust, það ætti að vera Guutip og þýðir Guðs en ég get vottað það að þetta er algeng villa og algjörlega fyrirgefanleg. Svo er heldur ekkert útilokað að beyging orðsins hafi verið breytileg svo skömmu eftir að það var tekið í málið. Þýðing mín er eftirfarandi:

Af hverju datt æðstipresturinn á jörðina?
En faðir okkar, æj! Við munum gráta hann.
Presturinn dó, Jóhannes Egede.
Sál hans er á himnum hvar? Í Guðs syni.

Það er auðvitað ýmislegt ábótavant í þessu stutta ljóði en að hugsa sér að þetta hafi hann getað án þess að stíga nokkru sinni fæti á Grænland. Ekki nóg með það heldur bendir ekkert til þess að hann hafi hitt Grænlending allan þennan tíma. Með orðabók Pouls Egede sér við hönd hófst hann handa og varð ansi fær. Sérstaklega í ljósi þess hve ólík grænlenska er þeim málum sem hann hefur þekkt til. Grænlenska er ekki erfið fyrir þær sakir að maður þarf að leggja langar beygingartöflur á minnið (þó maður þurfi líka að gera það) heldur vegna þess að maður þarf að tileinka sér algjörlega nýjan þankagang hvað tjáninguna varðar. Þegar maður byrjar að kynna sér þann fjársjóð sem þetta mál er virðist manni allt vera á hvolfi og það er ekkert grín að tileinka sér málið með kennslubækur byggðar á nýjustu kennslufræðunum, beint samband við Grænland yfir internetið og heilan helling af ókeypis hljóð- og myndefni. Þó að þetta ljóð sé alveg vonlaust erfiljóð verður maður að gefa séra Jóni Bjarnasyni það að hann hafði einlægan og ákafan áhuga á grænlenskri tungu og metnaðinn skorti hann svo sannarlega ekki.

Á helgarvakt í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga skrunar blaðamaður óspart á Facebook. Maður er jú orðinn vinur flestallra Íslendinga á þeim miðli og svo er maður hluti af öllum hópum sem hægt er að gera sér í hugarlund um. Það var nú um helgina, í leit að framboðstilkynningum og mögulegum slysafærslum ráðherra, að ég rakst á færslu á hópnum Gamlar ljósmyndir af hópi af Grænlendingum, prúðum á fallegum og litskrúðugum grænlenskum búningum á skipsfjöl. Samkvæmt birtanda var myndin tekin um borð í skipi sem lá við bryggju á Ísafirði árið 1925 og farþegarnir voru á leiðinni til hins afskekkta Scoresbysunds (Ittoqqortoormiit á austurgrænlensku og Illoqqortoormiut á vesturgrænlensku) til að nema þar land. Sá fjörður er einn sá stærsti í heimi enda kölluðu norrænir Grænlendingar hann til forna því stórkostlega nafni Öllumlengri.

Þetta vakti athygli mína um leið og ég fór að grennslast til. Ég vildi komast að því hvaða fólk þetta væri, hvaða erindi það hafði til Ísafjarðar og hvernig því fórst ætlunarverk sitt. Næstu daga lá ég yfir tímaritum á íslensku, dönsku og grænlensku, illa skannaðri danskri skriffinnsku, snjáðum sagnfræðiritum og misvelviðhöldnum vefum ljósmyndasafna. Þegar mér hafði tekist að púsla saman ágætismynd af þessum þremur óvenjulegu síðsumarsdögum á Ísafirði dróst ég lengra ofan í kanínuholuna. Saga þessara 89 Grænlendinga sem gengu svolítið þungt klæddir miðað við veður um Túngötuna fléttast nefnilega inn í sögu pólfara, landkönnuða og heiftúðlegra deilna konunga og embættismanna í höfuðborgum meginlandsins.

Það er þó ekki þar sem saga okkar hefst. Kvíðið því ekki, kæru lesendur, ég ætla að standast þá freistingu að byrja við landnám og hefja frásögnina in medias res eins og sagt er. Það er um kvöldmatarleytið 25. ágúst 1925 og D/S Gustav Holm leggur að landi á Ísafirði. Fólkið um borð, 89 Grænlendingar, prestur og nýlendustjóri, var komið til Íslands til að afgreiða það síðasta en svo sannarlega ekki sísta sem þurfti að afgreiða til að hægt væri að nema land á norðausturhluta Grænlands. Skipið hafði lagt úr höfn í Kaupmannahöfn í júlí og siglt þaðan til Angmagssalik (Tasiilaq) sem var og er aðalkaupstaður austurstrandarinnar. Byggðin þar var raunar tiltölulega nýkomin á landakort Dana enda höfðu Austur-Grænlendingar (Tunumiit) dvalið þar svo til óáreittir öldum saman, enda skilja byggðir þeirra og byggðirnar við Hvarf að mörghundruð kílómetrar af skriðjöklum og óbyggilegum fjörðum. Það var raunar pólfarinn goðsagnakenndi Gustav Holm (sami maður og skipið heitir í höfuðið á) sem uppgötvaði byggðina þar með því að róa konubáti alla sjö hundruð eða svo kílómetrana til Angmagssalik og stofnaði þar samnefndan kaupstað árið 1894.

Í Angmagssalik stigu um borð 89 Grænlendingar með hunda sína og allan þann búnað sem til þarf að koma upp fastri byggð í óbyggðum. Þegar hingað var komið sögu var norðausturströnd landsins algjörlega mannlaus og hafði verið það í þónokkurn tíma. Mannvistarleifar eru víða en íbúarnir höfðu löngu horfið á brott eða dáið út. Þar með er hins vegar öll sagan ekki sögð, enda voru fáeinar hræður sem höfðu þar eins konar heimili: danskir og norskir veiðimenn. Með fram kaldri og hrjóstrugri ströndinni voru, með einhverra hundrað kílómetra millibili, veiðikofar og þangað gerði Det Østgrønlandske Kompagni út sitt starfslið en þeir voru ekki þeir einu sem nýttu sér eyðilegt landslagið sem iðaði þó af lífi. Norðmenn voru ansi duglegir við að koma sér upp hrófum á úteyjum og skerjum.

Á þessari öld öfga sem var í fullum gangi á þriðja áratug síðustu aldar var þetta brölt Norðmanna á landi, sem Danir töldu sig eiga eina rétt á, farið að vekja ugg í pólfarasamfélaginu og ekki síst í þjóðrembingspressunni í Kaupmannahöfn. Þegar stríðið mikla geisaði á meginlandinu urðu dönsk stjórnvöld varari um sig hvað nýlenduveldi sitt varðaði. Árið 1916 seldi Danmörk Bandaríkjamönnum nýlendu sína á Jómfrúareyjum í Karíbahafinu og fékk í kaupbæti formlega, skriflega viðurkenningu frá Bandaríkjastjórn á eign Danmerkur á öllu Grænlandi til frambúðar. Danmörk fór á leit sams konar viðurkenninga í öllum helstu höfuðborgum Evrópu og fékk; alls staðar nema þar sem það skipti nokkru máli. Utanríkisráðherra Noregs viðurkenndi rétt Dana fúslega, en neitaði að setja það í blek.

Annað sem er mikilvægt að nefna er áhrifin af þeirri sjálfbirgingslegu réttlætingu sem Danir höfðu fyrir arðráni sínu á Grænlandi. Hvert sem dönskum fæti var stigið á grænlenska jörð var það gert í nafni þeirrar ábyrgðar sem Danir töldu sig bera á Grænlendingum, á efnislegum lífsgæðum þeirra og ekki síst sálarlífi þeirra. Danskir sagkyndige i grønlandske forhold (sjálfsskipaðir sérfræðingar í málefnum Grænlendinga) upplifðu án efa raunverulega ábyrgð og þó að ég dragi þeim dár er óneitanlegt að menn á borð við fyrrnefndan Gustav Holm báru hag innfæddra fyrir brjósti og lögðu allt í sölurnar til að bæta líf þeirra. Það eru þessir andar sem svífa yfir frosnum fjörðunum þegar de sagkyndige hefja að vekja athygli á þeirri hættu sem Grænlendingum stafar af offjölgun. Hefðbundnir atvinnuvegir Grænlendinga, fyrst og fremst veiðar, voru í útrýmingarhættu vegna vaxandi þéttbýlismyndunar og samhliða því ört smækkandi stofna hreindýra, sauðnauta og sela.

Fremstur í flokki þeirra sem létu í ljós áhyggjur sínar af offjölgun, bæði á vesturströndinni og hinni tiltölulega nýuppgötvuðu austurströnd, var Ejnar Mikkelsen pólfari. Hann hafði þegar gert garðinn frægan með glæfralegum ferðum sínum um óbyggðir Grænlands en í leiðinni blöskrað hagur íbúa Angmagssalik og ekki síður þessum efasemdum sem Norðmenn vildu gjarnan sá, hvað eignarréttur Dana á eyjunni allri varðaði. Á ferðalagi sínu um hið rómaða Scoresbysund, einum stærsta firði heims, laust hann augljós lausn við báðum vandamálum eins og þruma. Hann fann sér fljótt bandamann í Haraldi nokkrum Olrik sem var assistent í nýlendustjórninni og hafði lengi barist fyrir því að ráðist yrði í landnám á norðausturströndinni. Ejnar séð það með eigin augum hve gnótt var af bráð þar sem enginn nýtti sér á meðan íbúar Angmagssalik voru á barmi sultar.

Ekkert var hægt að aðhafast í þessum málum á meðan heimsstyrjöldin stóð yfir en að henni lokinni fannst Ejnar þetta ekki geta beðið lengur. Hann losaði sig einhvern tímann um þetta leyti við Harald Olrik (tvennum sögum fer um það) en fékk sér í staðinn talsvert öflugri bandamann í ritstjórn De Ferslewske Blade og þar í oddi fylkingar ritstjórum Nationaltidende. Blaðið naut mikilla vinsælda á þessum árum og var rödd dönsku þjóðrembunnar um árabil. Með dyggan málsvara í Kaupmannahafnarpressunni og einnig í Gustav Holm uppgötvanda Austur-Grænlands, fann hann fyrir miklum meðbyr en stjórnvöld í Kristjánsborg drógu undan. Þau höfðu snemma árs 1924 látið sannfærast en vildu af einhverjum ástæðum ekki hafa Ejnar Mikkelsen í brúnni. Nýlendustjórnin á Grænlandi þráaðist sömuleiðis við en það var af þeirri einföldu ástæðu að hún sæti upp með að sjá þessari nýlendu í órafjarlægð frá næstu byggð fyrir vistum.

Grænlandsmálin undu svoleiðis upp á sig að stjórnvöld tóku æ jákvæðar í fyrirætlanir Ejnars. Norðmenn höfðu sumarið 1922 reist veðurrannsóknarstöð í Myggebukta sem strauk Dönum illa. Enn sem áður mætti Ejnar hins vegar mótstöðu í formi direktørsins (æðsta embætti á Grænlandi) í nýlendustjórninni Jens Daugaard-Jensen og Oluf Kragh innanríkisráðherra. Samskipti Danmerkur og Noregs samanstóðu þegar hingað var komið sögu aðallega af eitruðum pilluvíxlum. Haustið 1923 settust fulltrúar landanna hins vegar við samningaborðið og freistuðu þess að finna lausn á deilunni. Margra mánaða samningaviðræður fóru í hönd og til þurftu ríkisstjórnarskipti til að löndin næðu saman og samt voru yfirráð á Norðaustur-Grænlandi með loðnara lagi. Samkomulagið var gert formlegt með undirritun Grønlands-overenskomsten í júlí 1924. Í þessu samkomulagi er kveðið á um alls konar leiðinlegar aflatölur sem koma þessari sögu ekkert við en sjötta greinin var eins konar óformlegt loforð um það að Danir gætu stofnað nýlendu við Scoresbysund án þess að eiga von á hefndaraðgerðum.

Liðið var á sumarið þegar sáttmálinn kom undirskrifaður til Kaupmannahafnar og þá mátti engan tíma missa. Það er jú aldrei að vita hvort eða hvenær fjörðurinn gaddar. Ný viðtekin jafnaðarstjórn Thorvalds Stauning hafði enn minni áhuga á þessu brölti Ejnars en nú var allt til reiðu og Stauning forsætisráðherra og Hauge innanríkisráðherra sátu nokkurn veginn uppi með Ejnar og félaga í Scoresbysund-Komiteen (-nefndinni) sem hann hafði stofnað í upphafi árs ásamt Gustav Holm, C.F Wandel sem var formaður, O. Bendixen inspektør á Suður-Grænlandi og fleirum sagkyndige til að afla fjár til leiðangursins. Féð safnaðist á örskotsstundu því að Norðmannagrýlan var væntanleg á hverri stundu, að því er almenningur í Danmörku hélt. Undirbúningur undir fyrsta legg leiðangursins var hafinn um mánuði áður en overenskomsten var klappaður og klár og 10. júlí 1924 leggur D/S Grönland (sem yrði síðar nefnt í höfuðið á Gustav Holm, þetta er sama skipið) frá Kaupmannahöfn og siglir til Scoresbysund.

Samkvæmt samningnum sem C.N. Hauge innanríkisráðherra féllst loks á í júní skikkaði ráðuneytið sig til þess að flytja um hundrað Grænlendinga frá Angmagssalik til Scoresbysund sumarið 1925 í samvinnu við nýlendustjórnina á Grænlandi. Nýlendustjórinn í Angmagssalik, Johan nokkur Petersen (sem Grænlendingar kölluðu Ujuuat) var valinn til að stýra nýlendunni fyrsta árið. Grönland komst til Scoresbysund með naumindum en þegar skammt var eftir á áfangastað lentu skipsverjar í mikilli ísþröng. Jaki mölbraut stýri skipsins og hluta kjalarins en þeim tókst að koma skipinu í ágæta höfn við mynni fjarðarins.

Þar ákváðu þeir að byggðin skyldi rísa, enda kannski ekki hægt að vera of smámunasamur þegar á skipið vantar stýri. Um borð var húsaviður sem þeir nýttu í hús, skemmur og snjáða bryggju fyrir þá hundrað Grænlendinga sem væntanlegir voru sumarið eftir. Sex úr áhöfninni urðu eftir til vetursetu í byggðinni en restin hélt aftur af stað út í hafið krökkt af ís á stýrislausu skipi. Ejnar og félögum tókst einhvern veginn að reka á Hofsós þaðan sem varðskipið Þór dró þá áleiðis til Færeyja. Við komuna þangað skall hins vegar á þvílíkt ofviðri að dráttarvaðurinn slitnaði og Grönland rak alla leið til Noregs.

Og þá, ágæti lesandi, vendum við okkur aftur til Ísafjarðar þetta lygna síðsumarkvöld 25. ágúst 1925 þar sem Gustav Holm liggur við bryggju með nýtt nafn, nýtt stýri og mun fleiri hunda en í fyrri leiðangrinum. Bæjarstjórn hafði þá kosið séra Sigurgeir Sigurðsson sóknarprest, Odd Gíslason bæjarfógeta og Björn Magnússon símstjóra í sérstaka mótttökunefnd sem skipulagði öll herlegheitin. Grænlendingarnir voru komnir til Ísafjarðar fyrst og fremst vegna þess að nýlenda getur ekki án prests verið og það er talsvert lengri sigling frá Angmagssalik til vesturstrandarinnar en Ísafjarðar, en það er ekki á hverjum degi sem gesti sem þessa ber að garði. Því var öllu til tjaldað og fólk úr öllu Djúpinu og víðar að streymdi til Ísafjarðar til að berja þá augum.

Farmurinn sem þeir höfðu meðferðis hefur ekki síður vakið undrun bæjarbúa enda voru um borð 77 sleðahundar, sextán húðkeypar (eins manns bátur sem á gr. kallast qajaq), tveir konubátar (stærri bátar til flutninga, gr. umiaq), sjö tjöld og tíu hundasleðar. Móttökunefndin fór með hluta Grænlendinganna í skógarferð í Tunguskóg. Skógarferð hef ég skáletrað hérna vegna þess að mig grunar að hér sé orðið beinþýðing á dönsku skovtur, sem við í dag köllum lautarferð. Þó að nafnið gefi annað til kynna var ekki mikið af trjám í Tunguskógi árið 1925, mestmegnis kjarr. Það gætir vottar af vonbrigðum í umfjöllun bæði Morgunblaðsins og Skutuls um heimsóknina af því að tækniundur nútímans hafi ekki komið Grænlendingunum spánskar fyrir sjónir.

„Grænlendingarnir sjálfir sýndu ekki mikil merki undrunar sinnar, og forvitnisbrag höfðu þeir fremur lítinn á sér. Vottar það visku og hóglæti.“

Ekið var í Tunguskóg og segir fréttamaður Skutuls það hafa „tekið öllum töfrum fram, að þjóta í bílunum eftir rennisléttum vegi, fram hjá hjólasleðum og mönnum sitjandi á heljarstórum hundum.“ Með hjólasleðunum er væntanlega átt við bíla og heljarhundunum hesta. Fyrir utan fáeinar málsgreinar er yfirburðahyggjunni yfirleitt haldið í nokkuð góðum skefjum á mælikvarða þessa tíma og ljóst er að bæjarbúum fannst mikið til Grænlendinganna koma. Í Morgunblaðinu er aðdáun lýst á fallegum búningum þeirra og því augljósa yfirbragði snildar sem handverk þeirra ber. Í þakkarskyni fyrir lautarferðina sýndu Grænlendingar listir sínar á kajökum:

„[Þeir] hvolfdu þeim á sig ofan, svo höfuðið vissi niður, og reistu sig síðan aftur á réttan kjöl. Þarf til þessa mikinn fræknleik, og þótti mönnum unun á að horfa. Allur er útbúnaður á húðkeipunum hið mesta hagleikssmíði.“

Seinni partinn var Grænlendingunum svo boðið í Ísafjarðarbíó þar sem sýndar voru kvikmyndir og bæjarbúar skemmtu þeim einnig sjálfir með fimleikaatriðum og kórsöng. Eftir sýninguna var þeim svo boðið í kaffi. Í umfjöllun Morgunblaðsins segir að sjö þeirra kvenna sem tóku þátt í skemmtununum hefðu borið börn sín í fatapokum á bakinu, sem hefur eflaust vakið forvitni bæjarbúa.

Morguninn eftir fór svo fram sjálf vígsluathöfnin í Ísafjarðarkirkju. Hún var öll hin hátíðlegasta og framkvæmdi hana C.W. Schulz-Lorentzen prófastur. Í Morgunblaðinu var athöfninni lýst á þennan veg:

„Vígsluathöfnin fór fram í dag og hófst kl. 10 og fór mjög hátíðlega fram. Viðstaddir voru 7 prestar, auk Lorentzens prófasts. Það voru: Sigurgeir Sigurðsson, Páll Stephensen, Sigtryggur Guðlaugsson, Böðvar Bjarnason, Magnús Jónsson, Jónmundur Halldórsson og Óli Ketilsson. Fjórir hinir fyrst töldu voru vígsluvottar. Kl. 10 gengu allir prestarnir og Lorentzen prófastur og prestsefni í kórinn í fullum skrúða. Síðan komu 24 Grænlendingar, 16 karlar og 8 konur og skipuðu fremstu bekki. Eftir það fyltist kirkjan af kaupstaðarbúum og aðkomufólki og varð fjöldi frá að hverfa vegna þrengsla. Sóknarpresturinn ávarpaði nú söfnuðinn og kirkjugestina og skýrði frá athöfninni, sem fram ætti að fara, og endaði orð sín með bæn. Þá fór Lorentzen prófastur fyrir altarið og hófst þá hin eiginlega vígsluathöfn, er fór fram á grænlensku. Sálmana alla sungu Grænlendingarnir, en kirkjuorganistinn ljek á kirkjuorgelið. Eftir vígsluathöfnina fór sóknarpresturinn fyrir altarið og neyttu þá allir prestarnir og kona Grænlandsprests kvöldmáltíðarinnar, en íslenskir altarisgöngusálmar voru sungnir. Grænlendingarnir voru hreinlega búnir; framkoma þeirra guðrækileg og hæversk og söngur þeirra þýður.“

Kaupstaðarbúar fóru með gjafir handa krökkunum um borð í skipið og svo var spilaður fótbolti. Það kemur reyndar ekki fram neins staðar að Grænlendingarnir hafi tekið þátt. Ég geri því ráð fyrir að þeir hafi verið látnir fylgjast með Ísfirðingum senda á milli á malarvelli einhvers staðar í grenndinni. Annars kemur ekkert meira fram af þessari heimsókn en það sem upp hefur verið talið. Árla morguns 29. ágúst lagði Gustav Holm úr höfn og sigldi til Scoresbysund þar sem byggð var stofnuð. Byggðin heitir í dag Ittoqqortoormiit og í dag búa þar um 325 og veiðar eru enn uppistaða efnahagslífsins þar þó að ferðamennskan sæki í sig veðrið. Til að binda um hnútana sem eru hvað lausastir þá fórst byggðinni vel og veiðin reyndist gjöful eins og lofað var. Aftur á móti var þetta engan veginn endanleg lausn á deilum Dana og Norðmanna um landið og þær áttu bara eftir að harðna.

Það hefur reynst mér gríðarlega erfitt að komast að því hverjir það voru sem tóku þær ljósmyndir sem ég hef með í þessari grein. Allar myndir frá Ísafirði voru teknar af öðru hvoru Thyru Juul eða Martinus Simson og myndirnar frá Scoresbysund eru allar merktar Ejnar Mikkelsen sjálfum. Upplýsingar um þær síðarnefndu fann ég á ljósmyndasafni Arktisk Institut og þær fyrrnefndu hjá Ljósmyndasafni Ísafjarðar. Ég gæti lengi fjallað um Scoresbysund, Ejnar Mikkelsen og milliríkjadeilur á Norðurlöndunum þessu tengdar en ég ætla að láta þetta duga. Þessi frásögn er þegar alltof löng og nákvæm en til stóð. Heimildirnar mínar voru flestar fengnar á Tímarit.is (íslenskar og grænlenskar heimildir) eða Mediestream (danska Tímarit.is). Einnig nýttist ég við bakkalárritgerð Sørens Andreasen við Háskólann á Grænlandi (Ilisimatusarfik): Ejnar Mikkelsen og oprettelsen af kolonien Scoresbysund. Einnig hafði ég mikið gagn af Grønlands Historie: En Oversigt fra ca. 1500 til 1945 eftir Finn Gad sagnfræðing. Það var ekki tekið fram í neinni umfjöllun en til er talsvert af stórkostlegum myndum sem Martinus Simson ljósmyndari tók í stúdíói sínu af Johan Petersen nýlendustjóra og aðstandendum hans. Ein er mín allra uppáhalds og ég hugsa að það verði ansi auðséð hver hún er.

Þá vendi ég mínu kvæði í kross en eins og fram kemur í undirtitlinum er þetta fyrsta í röð skemmtilegra frásagna af samskiptum Grænlendinga og Íslendinga síðustu nokkrar aldirnar og næsta grein verður alls ekki síðri. Íslendingar og Grænlendingar hafa lengi verið bundnir þéttum böndum og vonandi eiga þau eftir styrkjast enn frekar þegar fram líða stundir. Þessi ritröð mín er mitt framtak í þágu þess en ég hvet einnig alla Íslendinga til að sýna samstöðu í verki, tala máli Grænlendinga en einnig fara til Grænlands og hnýta bönd sem vara lengur en hringrásarfærsla. Svo er líka starfandi vináttufélag Íslands og Grænlands, Kalak, sem stendur fyrir fræðslu, viðburðum og fleiru. Þó svo að einkennisorðræða þriðja áratugarins dúkki endrum úr sinnum upp í umfjöllun íslenskra blaðamanna af heimsókninni eru það fremur langþráðir endurfundir fornra frænda sem lita mín hughrif. Ísfirðingar voru ákaflega forvitnir um þessa framandi granna, buðu þá velkomna og óskuðu þeim árnaðar á því hættulega ferðalagi sem beið þeirra. Það er það sem sannir vinir og góðir grannar gera. Lokaorð fréttamanns Skutuls finnst mér eiga einkar vel við og ræni ég þeim því og hef að mínum lokaorðum líka:

„Fullyrða má að bæjarbúar báðu þá vel fara og árna þeim farsællar framtíðar, Kannské hafa sumir horft á eftir skipinu, í líkum huga og menn á góðum sveitabæ eftir næturgesti sínum, sem í tvísýnu leggur á langa leið og torsótta. Þeirra kveðjuorð voru: „Guð veri með þér.““

ES. Kalaallit Nunaat Kalaallit pigaat.

Anna Akhmatóva (1889–1966) var einhver merkilegasta skáldkona Rússlands og Sovétríkjanna á fyrri hluta síðustu aldar. Ljóð hennar voru meitluð og fáguð og áttu litla samleið með byltingarandanum sem sveif yfir vötnum. Í stefnuyfirlýsingu akmeismans svokallaða (listastefnan sem hún hefur verið kennd við á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöld) er lögð áhersla á skáldskapinn sem iðn, handverk, og sömuleiðis er mikið lagt upp úr arfleifð gullaldarskáldanna, Púsjkín, Tjútsjev, Lérmontov og félaga. Sökum þessa féll hún í ónáð félagsraunsæismenningarvitanna og ógnarstjórnar Stalíns sömuleiðis og því birtist lítið sem ekkert eftir hana á prenti á árunum á milli stríða. Um hinar miklu hreinsanir Stalíns skrifaði hún meistaraverk sitt Sálumessu (Реквием) sem hún samdi á laun yfir þrjá áratugi og kom út í München árið 1963. Það birtist ekki á prenti í heimalandi hennar fyrr en 1987.

Draugur, háðfugl, hermikráka,
hvers vegna er þér ekki rótt?
Kvein þín þéttu’ úr búri fláka,
flétta krossmark kalda um nótt.
Nú ómar háu himna úr virki:
„Heim er aftur snúinn son.
Ilmsæt tún og bogið birki
er bót mér hröktum, nýfædd von.
En sjá, úr súðum lík nú hanga,
sviðin æsku minnar hús.“
Komdu, glaðar skulum ganga,
götur þræða í næturrús!
Hundrað þjóða höfuðborgin
hljóð er nú, sem lítil mús.
Kyrjum hót vor hátt um torgin,
hríðin kæfir hljóðin öll
og hylur okkar spor í mjöll.

16. mars 1940, Pétursborg.

Ljóðið Síðbúið svar (Поздний ответ) samdi Anna þegar hreinsanirnar náðu hámarki sínu árið 1940. Hún hafði þá séð eftir þorra vina sinna til útlanda á flótta undan yfirvöldum. Skömmu síðar réðust nasistar inn í Sovétríkin. Marína Tsvetaeva hafði snúið aftur til Moskvu eftir áratugaútlegð í Evrópu en var um leið útskúfað úr samfélagi rithöfunda og skálda í borginni sem vildu ekki leggja landflóttamanni lið. Slíkt gat varðar líf og dauða þegar útsendarar NKVD voru á hverju götuhorni. Ljóðið lýsir einstöku sambandi tveggja skáldkvenna sem sviptar hafa verið öllu en halda fast hvor í aðra. Ári eftir að ljóðið var samið var Jefron eiginmaður Marínu og Alja dóttir hennar handtekinn fyrir njósnir. Marínu tókst að flýja til borgarinnar Jelabúga í Tataralandi með son sinn um sumarið. Jefron var skotinn til bana og Alja varði átta árum í fangabúðum. Marína sjálf fyrirfór sér í Jelabúga um viku fyrr. Í ljóðinu er raunar vísað til persónu úr rússneskri þjóðsögu, Marínu Mnísjek, sem mun hafa dvalið í turni nokkrum í kremlinni í borginni Kolomnu, sem ég hef snúið yfir í himna virki við þýðingu (stuðlar setja sig ekki sjálfir). Seinna segi ég kannski söguna af þessari formóður þeirra, Marísjku, og nýti tækifærið og segi í leiðinni meira af þessum stórkostlegu skáldum og þeim umbrotatímum sem þau lifðu. Það verður að bíða betri dags.

Þessi saga birtist í 7. árgangi Leirburðar tímarits bókmenntafræðinema við Háskóla Íslands vorið 2026.

Þegar heitir geislar hásumarsólarinnar milduðust í síðdeginu þótti Pétri nokkrum Gunnlaugssyni meir en nóg um. Svitin perlaðist á enni hans þar sem hann gólaði hástöfum og hleypti örvum af streng með spenntum boga sínum sem svo vildi til að væri gerður úr lofti. Hitastigið var loksins að verða nógu bærilegt til að hægt væri að fara út á lygna ána á byttunni sem hann og vinir hans höfðu smíðað úr afgangstimbri og rekaviði. Oll abord, hafði Friðrik vinur hans sagt þegar hann vígði þetta myndarfley sem færi brátt með þá eftir stórfljótum þessarar heimsálfu. Þangað sem hugann lysti, að því gefnu að þeir kæmu aftur heim fyrir rökkur.

Pétur Gunnlaugsson var Svarfdælingur á tíunda aldursári sem var kominn, að því er honum virtist, út að endimörkum veraldar. Að minnsta kosti langt út fyrir endimörk þeirrar veraldar sem hann hafði nokkra vitneskju um. Hann hafði þó gert heiðarlega tilraun til að fræðast um tilvonandi heimkynni sín, það land sem heita átti Nýja-Ísland. Hann hafði sótt óformlegar kennslustundir í ensku hjá séra Hjörleifi á Tjörn en hafði þó lítið lært utan kveðja og frasa, sem hann átti þar að auki í þvílíkum erfiðleikum með að bera fram, að ólíklegt væri að nokkur hreinræktaður Kanadamaður kæmi til með að skilja hann, byði hann honum góðan daginn. Pétri til mikillar ánægju hafði ekki mikið reynt á takmarkaða enskukunnáttu hans þar vestra. Íslendingarnir héldu hópinn. Á ferðalögum sínum hafði hann klofið Atlantshafið á skipi sem var á stærð við heilan fjörð og síðan skorið teinarák í hið endalausa haf skóga og gresja sem þekur þetta fyrirheitna land. Þrátt fyrir að vera smár og renglulegur leit Pétur á sig sem sannan landnema, hann var ekki af ætt þeirra sem létu sig hafa harðræði jarla og konunga heldur þeirra sem sóttu frelsið til miskannaðra landa. Þó honum hafi auðvitað verið það sárt að kveðja vini sína og heimahagana velti hann sér ekki upp úr því vegna fullvissu hans um það að um síðir kæmu þeir allir vestur hvort eð væri. Móðir hans og yngri bróðir voru látin. Þau lutu í lægra haldi suður í Gimli fyrir sóttinni enda hafði langur vetur verulega sorfið að íslensku landnemunum þennan fyrsta vetur þeirra í heimsálfunni miklu sem þeir álitu þegar sína eigin. Pétur varð þess fljótt áskynja að allt virtist hér stærra og meira en heima á Íslandi. Raunar virtist ekkert standast neinn samanburð heima bæði að dýr- og ömurleika. Hér gátu stöðuvötn gleypt báta með manni og mús og skógurinn verið svo þykkur að ætlaði maður á hinn endann þyrfti maður að höggva sig í gegnum hann grein fyrir grein. Þegar þeir feðgar höfðu grafið móður Péturs og bróður héldu þeir af stað með hópi landnema norður eftir vesturströnd Winnipeg-vatns, norður í átt að því landi sem þeir hugðust eigna sér og þessum útvalda hóp Sann-Íslendinga. Við ósa fljótsins Hvítu-Leirár (White Mud River) hafði Íslendingum verið lofuð spilda til landnáms og varð sá kostur álitlegri feðgunum eftir harmþrunginn og kaldan vetur í frumstæðum bjálkakofum í Gimli. Þeir vildu báðir halda förinni áfram enda hefur eðlisfræðin sýnt okkur að það getur verið erfitt að nema staðar þegar maður hefur á annað borð lagt upp í ferðalag líkt og þeirra. Þegar maður hefur yfirgefið heiminn til að byggja nýtt samfélag handan við endimörk heimsins.

Það var þá, við ós fljóts við Winnipeg-vatn árið 1876, að þrír ungir piltar sátu um borð í lítilli lekri byttu þegar skothvellir rufu kyrrðina. Söngur þrastanna og þungur niður fljótsins þögnuðu þó ekki. Skothvellir voru þeim ekkert framandi frekar en skrölt lesta eða skotthúfur og ferskeytlur. Enn steyptist fljótið þungt í vatnið endalausa og áfram héldu stórhvelaveiðar piltanna ungu, þó þær hafi bara verið í þykjustunni. Enginn kippti sér upp við hvellina fyrr en kænur indjána birtust ofar í fljótinu á fleygiferð. Það var þá sem strákunum hætti að lítast á blikuna. Þeir hljóta nú bara að vera á gæsaveiðum, sagði annar þeirra og við það bætti hinn að þar hlyti nú að fara hinn mikli John Ramsey með allt hans lið, indjánahöfðinginn mikli. Þetta var langt því frá fyrstu kynni drengjana af frumbyggjaþjóðum álfunnar. Af rauðskinnum (á þá nafngift er ekki litið jafnblíðum augum í dag en undir því nafni gengu John Ramsey og hans menn í máli Vestur-Íslendinga lengi vel) höfðu þeir margar sögur heyrt. Pabbi sagði að John Ramsey skæri af mönnum skallann ef þeir hættu sér of nálægt kartöflugarðinum hans. Hann þurfti að fæla hann burt með bitlausri öxi þegar þeir fóru að sækja timbur yfir ána um daginn. Þetta heyrir Pétur eða þykist heyra, hann meðtekur það ekki. Honum er starsýnt á kænurnar í fjarska, þar sem rétt má greina sítt, tinnusvart hárið frá andlitum mannanna, rifflana frá árunum. Hann veit ekki hvort hann sé að ímynda sér reiðileg svipbrigði þeirra eða hvort það sé eitthvað sem þessari fornu þjóð er eðlislægt. Þeir voru of langt í burtu til að hægt væri að greina andlitsdrætti með nokkurri vissu en samt var sem honum rynni kalt vatn milli skinns og hörunds. Við skulum flýta okkur upp í kofa, segir hinn þá og því jánkar Pétur með því að skella árinni með krafti ofan í kalt fljótið, enn horfir hann í buskann. Tveir byssuhvellir fylgja fast á hælana hver á öðrum og óma um allt umhverfið. Enginn drengjanna hefur heyrt slíkan skell án bergmáls, eins og hann fjúki burt undir eins og hann ríður yfir. Pétur lítur ekki af indjánaflokknum uns þeir leggjast að bakkanum, þeim megin fljótsins sem kofi Húdsonflóafélagsins stendur, en hann hafa landnemarnir tekið sér að griðarstað á meðan bæir þeirra standa hálfreistir. Innra með sér finnur hann bærast tvær kenndir en hvorug þeirra var skelfing. Þegar búið var að koma byttunni á bakkann biðu drengirnir ekki átekta heldur þutu upp að bjálkakofa Húdsonfélagsins. Kofahróflið stóð miður tígulegt á litlu holti ofan við árbakkann. Strákarnir þyrpast inn dyrakarminn og falla næstum hvor um annan, móðir og másandi. Þeir tilkynna feðrum sínum sem var að bráðum væri von á gestum.

Þeir voru ekki eins og í sögunum sem Pétur hafði heyrt, þessir indjánar. Þeir báru engar fjaðrakórónur, bogar þeirra stóðu ekki síspenntir, þeir voru flestir íklæddir leðurstígvélum sem virtust af sömu gerð og bróðir hans hafði verið grafin í. Indjánarnir voru ekki ýkja margir, um fimmtán eftir því sem Pétur taldi. Hann færði sig innst inn í dimman kofann þegar indjánaflokkurinn ruddist inn án þess að mæla orð af munni. Við tók löng þögn eftir að indjánarnir hagræddu sér þar sem þeir settust á rakt bjálkagólfið og hvísluðust sín á milli. Í hinum enda hússins stóð hópur Íslendinganna ráðalausir og vissu ekki hvort þeir ættu að gera áhlaup eða opna brennivínsflöskuna. Af ákveðnum svipdráttum frumbyggjanna og hlöðnu rifflunum í skautum þeirra þóttust þeir geta lesið að þeir væru ekki komnir í innflutningsveislu. Loks hóf einn indjánanna upp raust sína og virtist Íslendingunum flytja langa formælingaræðu á máli sínu sem enginn þeirra skildi bofs í. Hann baðaði út höndum sínum og tvær kolsvartar fléttur sveifluðust til og frá á hnakka hans. Hann lauk tölu sinni við fagnaðarlæti indjánanna. Í ráðaleysi sínu stakk faðir Péturs upp á því að bjóða þeim upp á hressingu. Pétur gat með engu móti slitið sig frá Ramsey og góndi á hann. Augnaráð þeirra mættust og indjánahöfðinginn mikli brosti blíðlega til hans. Tappanum var rykkt úr brennivínsflöskunni í einu vetfangi. Staup voru reidd fram við litlar undirtektir gestanna. John Ramsey mælti nokkur orð sem uppskáru hlátrasköll úr röðum frænda sinna. Í senn voru þau sáttarorð og formælingar. Í einni bölvun bjuggu áar hans árþúsund aftur í tímann og í þeim börðust niðjar hans til dagsins í dag. Hann sagði, þó enginn aðkomumannanna næmi það: „Ég vildi að ég hræddi litla strákinn minn eins og þennan, þá lærði hann kannski loksins að róa eins og maður.“

Komið sæl, ég heiti Rafn Ágúst og er blaðamaður, málfræðingur, skáld og nemandi við Listaháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Ég tók þetta lén frá í einhverjum stórhug. Ég ætla ekki að nokkur maður hafi áhuga á að gefa sig út fyrir að vera ég í neinum annarlegum tilgangi en það er betra að hafa vaðið fyrir neðan sig.

Ég mun líklega birta hér efni eftir hentisemi um ýmislegt sem ég hef áhuga á: sögu, ljóð, viðtöl, stjórnmál og fleira. Ég vil þó ekki lofa upp í ermina á mér og því ætla ég bara að klykkja út með: Verið velkomin.