Þegar 89 Grænlendingar rúntuðu um Eyrina
Fyrsta í röð rita um samskipti Íslendinga og Grænlendinga í gegnum aldirnar.
Á helgarvakt í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga skrunar blaðamaður óspart á Facebook. Maður er jú orðinn vinur flestallra Íslendinga á þeim miðli og svo er maður hluti af öllum hópum sem hægt er að gera sér í hugarlund um. Það var nú um helgina, í leit að framboðstilkynningum og mögulegum slysafærslum ráðherra, að ég rakst á færslu á hópnum Gamlar ljósmyndir af hópi af Grænlendingum, prúðum á fallegum og litskrúðugum grænlenskum búningum á skipsfjöl. Samkvæmt birtanda var myndin tekin um borð í skipi sem lá við bryggju á Ísafirði árið 1925 og farþegarnir voru á leiðinni til hins afskekkta Scoresbysunds (Ittoqqortoormiit á austurgrænlensku og Illoqqortoormiut á vesturgrænlensku) til að nema þar land. Sá fjörður er einn sá stærsti í heimi enda kölluðu norrænir Grænlendingar hann til forna því stórkostlega nafni Öllumlengri.
Þetta vakti athygli mína um leið og ég fór að grennslast til. Ég vildi komast að því hvaða fólk þetta væri, hvaða erindi það hafði til Ísafjarðar og hvernig því fórst ætlunarverk sitt. Næstu daga lá ég yfir tímaritum á íslensku, dönsku og grænlensku, illa skannaðri danskri skriffinnsku, snjáðum sagnfræðiritum og misvelviðhöldnum vefum ljósmyndasafna. Þegar mér hafði tekist að púsla saman ágætismynd af þessum þremur óvenjulegu síðsumarsdögum á Ísafirði dróst ég lengra ofan í kanínuholuna. Saga þessara 89 Grænlendinga sem gengu svolítið þungt klæddir miðað við veður um Túngötuna fléttast nefnilega inn í sögu pólfara, landkönnuða og heiftúðlegra deilna konunga og embættismanna í höfuðborgum meginlandsins.
Það er þó ekki þar sem saga okkar hefst. Kvíðið því ekki, kæru lesendur, ég ætla að standast þá freistingu að byrja við landnám og hefja frásögnina in medias res eins og sagt er. Það er um kvöldmatarleytið 25. ágúst 1925 og D/S Gustav Holm leggur að landi á Ísafirði. Fólkið um borð, 89 Grænlendingar, prestur og nýlendustjóri, var komið til Íslands til að afgreiða það síðasta en svo sannarlega ekki sísta sem þurfti að afgreiða til að hægt væri að nema land á norðausturhluta Grænlands. Skipið hafði lagt úr höfn í Kaupmannahöfn í júlí og siglt þaðan til Angmagssalik (Tasiilaq) sem var og er aðalkaupstaður austurstrandarinnar. Byggðin þar var raunar tiltölulega nýkomin á landakort Dana enda höfðu Austur-Grænlendingar (Tunumiit) dvalið þar svo til óáreittir öldum saman, enda skilja byggðir þeirra og byggðirnar við Hvarf að mörghundruð kílómetrar af skriðjöklum og óbyggilegum fjörðum. Það var raunar pólfarinn goðsagnakenndi Gustav Holm (sami maður og skipið heitir í höfuðið á) sem uppgötvaði byggðina þar með því að róa konubáti alla sjö hundruð eða svo kílómetrana til Angmagssalik og stofnaði þar samnefndan kaupstað árið 1894.
Í Angmagssalik stigu um borð 89 Grænlendingar með hunda sína og allan þann búnað sem til þarf að koma upp fastri byggð í óbyggðum. Þegar hingað var komið sögu var norðausturströnd landsins algjörlega mannlaus og hafði verið það í þónokkurn tíma. Mannvistarleifar eru víða en íbúarnir höfðu löngu horfið á brott eða dáið út. Þar með er hins vegar öll sagan ekki sögð, enda voru fáeinar hræður sem höfðu þar eins konar heimili: danskir og norskir veiðimenn. Með fram kaldri og hrjóstrugri ströndinni voru, með einhverra hundrað kílómetra millibili, veiðikofar og þangað gerði Det Østgrønlandske Kompagni út sitt starfslið en þeir voru ekki þeir einu sem nýttu sér eyðilegt landslagið sem iðaði þó af lífi. Norðmenn voru ansi duglegir við að koma sér upp hrófum á úteyjum og skerjum.
Á þessari öld öfga sem var í fullum gangi á þriðja áratug síðustu aldar var þetta brölt Norðmanna á landi, sem Danir töldu sig eiga eina rétt á, farið að vekja ugg í pólfarasamfélaginu og ekki síst í þjóðrembingspressunni í Kaupmannahöfn. Þegar stríðið mikla geisaði á meginlandinu urðu dönsk stjórnvöld varari um sig hvað nýlenduveldi sitt varðaði. Árið 1916 seldi Danmörk Bandaríkjamönnum nýlendu sína á Jómfrúareyjum í Karíbahafinu og fékk í kaupbæti formlega, skriflega viðurkenningu frá Bandaríkjastjórn á eign Danmerkur á öllu Grænlandi til frambúðar. Danmörk fór á leit sams konar viðurkenninga í öllum helstu höfuðborgum Evrópu og fékk; alls staðar nema þar sem það skipti nokkru máli. Utanríkisráðherra Noregs viðurkenndi rétt Dana fúslega, en neitaði að setja það í blek.
Annað sem er mikilvægt að nefna er áhrifin af þeirri sjálfbirgingslegu réttlætingu sem Danir höfðu fyrir arðráni sínu á Grænlandi. Hvert sem dönskum fæti var stigið á grænlenska jörð var það gert í nafni þeirrar ábyrgðar sem Danir töldu sig bera á Grænlendingum, á efnislegum lífsgæðum þeirra og ekki síst sálarlífi þeirra. Danskir sagkyndige i grønlandske forhold (sjálfsskipaðir sérfræðingar í málefnum Grænlendinga) upplifðu án efa raunverulega ábyrgð og þó að ég dragi þeim dár er óneitanlegt að menn á borð við fyrrnefndan Gustav Holm báru hag innfæddra fyrir brjósti og lögðu allt í sölurnar til að bæta líf þeirra. Það eru þessir andar sem svífa yfir frosnum fjörðunum þegar de sagkyndige hefja að vekja athygli á þeirri hættu sem Grænlendingum stafar af offjölgun. Hefðbundnir atvinnuvegir Grænlendinga, fyrst og fremst veiðar, voru í útrýmingarhættu vegna vaxandi þéttbýlismyndunar og samhliða því ört smækkandi stofna hreindýra, sauðnauta og sela.
Fremstur í flokki þeirra sem létu í ljós áhyggjur sínar af offjölgun, bæði á vesturströndinni og hinni tiltölulega nýuppgötvuðu austurströnd, var Ejnar Mikkelsen pólfari. Hann hafði þegar gert garðinn frægan með glæfralegum ferðum sínum um óbyggðir Grænlands en í leiðinni blöskrað hagur íbúa Angmagssalik og ekki síður þessum efasemdum sem Norðmenn vildu gjarnan sá, hvað eignarréttur Dana á eyjunni allri varðaði. Á ferðalagi sínu um hið rómaða Scoresbysund, einum stærsta firði heims, laust hann augljós lausn við báðum vandamálum eins og þruma. Hann fann sér fljótt bandamann í Haraldi nokkrum Olrik sem var assistent í nýlendustjórninni og hafði lengi barist fyrir því að ráðist yrði í landnám á norðausturströndinni. Ejnar séð það með eigin augum hve gnótt var af bráð þar sem enginn nýtti sér á meðan íbúar Angmagssalik voru á barmi sultar.
Ekkert var hægt að aðhafast í þessum málum á meðan heimsstyrjöldin stóð yfir en að henni lokinni fannst Ejnar þetta ekki geta beðið lengur. Hann losaði sig einhvern tímann um þetta leyti við Harald Olrik (tvennum sögum fer um það) en fékk sér í staðinn talsvert öflugri bandamann í ritstjórn De Ferslewske Blade og þar í oddi fylkingar ritstjórum Nationaltidende. Blaðið naut mikilla vinsælda á þessum árum og var rödd dönsku þjóðrembunnar um árabil. Með dyggan málsvara í Kaupmannahafnarpressunni og einnig í Gustav Holm uppgötvanda Austur-Grænlands, fann hann fyrir miklum meðbyr en stjórnvöld í Kristjánsborg drógu undan. Þau höfðu snemma árs 1924 látið sannfærast en vildu af einhverjum ástæðum ekki hafa Ejnar Mikkelsen í brúnni. Nýlendustjórnin á Grænlandi þráaðist sömuleiðis við en það var af þeirri einföldu ástæðu að hún sæti upp með að sjá þessari nýlendu í órafjarlægð frá næstu byggð fyrir vistum.
Grænlandsmálin undu svoleiðis upp á sig að stjórnvöld tóku æ jákvæðar í fyrirætlanir Ejnars. Norðmenn höfðu sumarið 1922 reist veðurrannsóknarstöð í Myggebukta sem strauk Dönum illa. Enn sem áður mætti Ejnar hins vegar mótstöðu í formi direktørsins (æðsta embætti á Grænlandi) í nýlendustjórninni Jens Daugaard-Jensen og Oluf Kragh innanríkisráðherra. Samskipti Danmerkur og Noregs samanstóðu þegar hingað var komið sögu aðallega af eitruðum pilluvíxlum. Haustið 1923 settust fulltrúar landanna hins vegar við samningaborðið og freistuðu þess að finna lausn á deilunni. Margra mánaða samningaviðræður fóru í hönd og til þurftu ríkisstjórnarskipti til að löndin næðu saman og samt voru yfirráð á Norðaustur-Grænlandi með loðnara lagi. Samkomulagið var gert formlegt með undirritun Grønlands-overenskomsten í júlí 1924. Í þessu samkomulagi er kveðið á um alls konar leiðinlegar aflatölur sem koma þessari sögu ekkert við en sjötta greinin var eins konar óformlegt loforð um það að Danir gætu stofnað nýlendu við Scoresbysund án þess að eiga von á hefndaraðgerðum.
Liðið var á sumarið þegar sáttmálinn kom undirskrifaður til Kaupmannahafnar og þá mátti engan tíma missa. Það er jú aldrei að vita hvort eða hvenær fjörðurinn gaddar. Ný viðtekin jafnaðarstjórn Thorvalds Stauning hafði enn minni áhuga á þessu brölti Ejnars en nú var allt til reiðu og Stauning forsætisráðherra og Hauge innanríkisráðherra sátu nokkurn veginn uppi með Ejnar og félaga í Scoresbysund-Komiteen (-nefndinni) sem hann hafði stofnað í upphafi árs ásamt Gustav Holm, C.F Wandel sem var formaður, O. Bendixen inspektør á Suður-Grænlandi og fleirum sagkyndige til að afla fjár til leiðangursins. Féð safnaðist á örskotsstundu því að Norðmannagrýlan var væntanleg á hverri stundu, að því er almenningur í Danmörku hélt. Undirbúningur undir fyrsta legg leiðangursins var hafinn um mánuði áður en overenskomsten var klappaður og klár og 10. júlí 1924 leggur D/S Grönland (sem yrði síðar nefnt í höfuðið á Gustav Holm, þetta er sama skipið) frá Kaupmannahöfn og siglir til Scoresbysund.
Samkvæmt samningnum sem C.N. Hauge innanríkisráðherra féllst loks á í júní skikkaði ráðuneytið sig til þess að flytja um hundrað Grænlendinga frá Angmagssalik til Scoresbysund sumarið 1925 í samvinnu við nýlendustjórnina á Grænlandi. Nýlendustjórinn í Angmagssalik, Johan nokkur Petersen (sem Grænlendingar kölluðu Ujuuat) var valinn til að stýra nýlendunni fyrsta árið. Grönland komst til Scoresbysund með naumindum en þegar skammt var eftir á áfangastað lentu skipsverjar í mikilli ísþröng. Jaki mölbraut stýri skipsins og hluta kjalarins en þeim tókst að koma skipinu í ágæta höfn við mynni fjarðarins.
Þar ákváðu þeir að byggðin skyldi rísa, enda kannski ekki hægt að vera of smámunasamur þegar á skipið vantar stýri. Um borð var húsaviður sem þeir nýttu í hús, skemmur og snjáða bryggju fyrir þá hundrað Grænlendinga sem væntanlegir voru sumarið eftir. Sex úr áhöfninni urðu eftir til vetursetu í byggðinni en restin hélt aftur af stað út í hafið krökkt af ís á stýrislausu skipi. Ejnar og félögum tókst einhvern veginn að reka á Hofsós þaðan sem varðskipið Þór dró þá áleiðis til Færeyja. Við komuna þangað skall hins vegar á þvílíkt ofviðri að dráttarvaðurinn slitnaði og Grönland rak alla leið til Noregs.
Og þá, ágæti lesandi, vendum við okkur aftur til Ísafjarðar þetta lygna síðsumarkvöld 25. ágúst 1925 þar sem Gustav Holm liggur við bryggju með nýtt nafn, nýtt stýri og mun fleiri hunda en í fyrri leiðangrinum. Bæjarstjórn hafði þá kosið séra Sigurgeir Sigurðsson sóknarprest, Odd Gíslason bæjarfógeta og Björn Magnússon símstjóra í sérstaka mótttökunefnd sem skipulagði öll herlegheitin. Grænlendingarnir voru komnir til Ísafjarðar fyrst og fremst vegna þess að nýlenda getur ekki án prests verið og það er talsvert lengri sigling frá Angmagssalik til vesturstrandarinnar en Ísafjarðar, en það er ekki á hverjum degi sem gesti sem þessa ber að garði. Því var öllu til tjaldað og fólk úr öllu Djúpinu og víðar að streymdi til Ísafjarðar til að berja þá augum.
Farmurinn sem þeir höfðu meðferðis hefur ekki síður vakið undrun bæjarbúa enda voru um borð 77 sleðahundar, sextán húðkeypar (eins manns bátur sem á gr. kallast qajaq), tveir konubátar (stærri bátar til flutninga, gr. umiaq), sjö tjöld og tíu hundasleðar. Móttökunefndin fór með hluta Grænlendinganna í skógarferð í Tunguskóg. Skógarferð hef ég skáletrað hérna vegna þess að mig grunar að hér sé orðið beinþýðing á dönsku skovtur, sem við í dag köllum lautarferð. Þó að nafnið gefi annað til kynna var ekki mikið af trjám í Tunguskógi árið 1925, mestmegnis kjarr. Það gætir vottar af vonbrigðum í umfjöllun bæði Morgunblaðsins og Skutuls um heimsóknina af því að tækniundur nútímans hafi ekki komið Grænlendingunum spánskar fyrir sjónir.
„Grænlendingarnir sjálfir sýndu ekki mikil merki undrunar sinnar, og forvitnisbrag höfðu þeir fremur lítinn á sér. Vottar það visku og hóglæti.“
Ekið var í Tunguskóg og segir fréttamaður Skutuls það hafa „tekið öllum töfrum fram, að þjóta í bílunum eftir rennisléttum vegi, fram hjá hjólasleðum og mönnum sitjandi á heljarstórum hundum.“ Með hjólasleðunum er væntanlega átt við bíla og heljarhundunum hesta. Fyrir utan fáeinar málsgreinar er yfirburðahyggjunni yfirleitt haldið í nokkuð góðum skefjum á mælikvarða þessa tíma og ljóst er að bæjarbúum fannst mikið til Grænlendinganna koma. Í Morgunblaðinu er aðdáun lýst á fallegum búningum þeirra og því augljósa yfirbragði snildar sem handverk þeirra ber. Í þakkarskyni fyrir lautarferðina sýndu Grænlendingar listir sínar á kajökum:
„[Þeir] hvolfdu þeim á sig ofan, svo höfuðið vissi niður, og reistu sig síðan aftur á réttan kjöl. Þarf til þessa mikinn fræknleik, og þótti mönnum unun á að horfa. Allur er útbúnaður á húðkeipunum hið mesta hagleikssmíði.“
Seinni partinn var Grænlendingunum svo boðið í Ísafjarðarbíó þar sem sýndar voru kvikmyndir og bæjarbúar skemmtu þeim einnig sjálfir með fimleikaatriðum og kórsöng. Eftir sýninguna var þeim svo boðið í kaffi. Í umfjöllun Morgunblaðsins segir að sjö þeirra kvenna sem tóku þátt í skemmtununum hefðu borið börn sín í fatapokum á bakinu, sem hefur eflaust vakið forvitni bæjarbúa.
Morguninn eftir fór svo fram sjálf vígsluathöfnin í Ísafjarðarkirkju. Hún var öll hin hátíðlegasta og framkvæmdi hana C.W. Schulz-Lorentzen prófastur. Í Morgunblaðinu var athöfninni lýst á þennan veg:
„Vígsluathöfnin fór fram í dag og hófst kl. 10 og fór mjög hátíðlega fram. Viðstaddir voru 7 prestar, auk Lorentzens prófasts. Það voru: Sigurgeir Sigurðsson, Páll Stephensen, Sigtryggur Guðlaugsson, Böðvar Bjarnason, Magnús Jónsson, Jónmundur Halldórsson og Óli Ketilsson. Fjórir hinir fyrst töldu voru vígsluvottar. Kl. 10 gengu allir prestarnir og Lorentzen prófastur og prestsefni í kórinn í fullum skrúða. Síðan komu 24 Grænlendingar, 16 karlar og 8 konur og skipuðu fremstu bekki. Eftir það fyltist kirkjan af kaupstaðarbúum og aðkomufólki og varð fjöldi frá að hverfa vegna þrengsla. Sóknarpresturinn ávarpaði nú söfnuðinn og kirkjugestina og skýrði frá athöfninni, sem fram ætti að fara, og endaði orð sín með bæn. Þá fór Lorentzen prófastur fyrir altarið og hófst þá hin eiginlega vígsluathöfn, er fór fram á grænlensku. Sálmana alla sungu Grænlendingarnir, en kirkjuorganistinn ljek á kirkjuorgelið. Eftir vígsluathöfnina fór sóknarpresturinn fyrir altarið og neyttu þá allir prestarnir og kona Grænlandsprests kvöldmáltíðarinnar, en íslenskir altarisgöngusálmar voru sungnir. Grænlendingarnir voru hreinlega búnir; framkoma þeirra guðrækileg og hæversk og söngur þeirra þýður.“
Kaupstaðarbúar fóru með gjafir handa krökkunum um borð í skipið og svo var spilaður fótbolti. Það kemur reyndar ekki fram neins staðar að Grænlendingarnir hafi tekið þátt. Ég geri því ráð fyrir að þeir hafi verið látnir fylgjast með Ísfirðingum senda á milli á malarvelli einhvers staðar í grenndinni. Annars kemur ekkert meira fram af þessari heimsókn en það sem upp hefur verið talið. Árla morguns 29. ágúst lagði Gustav Holm úr höfn og sigldi til Scoresbysund þar sem byggð var stofnuð. Byggðin heitir í dag Ittoqqortoormiit og í dag búa þar um 325 og veiðar eru enn uppistaða efnahagslífsins þar þó að ferðamennskan sæki í sig veðrið. Til að binda um hnútana sem eru hvað lausastir þá fórst byggðinni vel og veiðin reyndist gjöful eins og lofað var. Aftur á móti var þetta engan veginn endanleg lausn á deilum Dana og Norðmanna um landið og þær áttu bara eftir að harðna.
Það hefur reynst mér gríðarlega erfitt að komast að því hverjir það voru sem tóku þær ljósmyndir sem ég hef með í þessari grein. Allar myndir frá Ísafirði voru teknar af öðru hvoru Thyru Juul eða Martinus Simson og myndirnar frá Scoresbysund eru allar merktar Ejnar Mikkelsen sjálfum. Upplýsingar um þær síðarnefndu fann ég á ljósmyndasafni Arktisk Institut og þær fyrrnefndu hjá Ljósmyndasafni Ísafjarðar. Ég gæti lengi fjallað um Scoresbysund, Ejnar Mikkelsen og milliríkjadeilur á Norðurlöndunum þessu tengdar en ég ætla að láta þetta duga. Þessi frásögn er þegar alltof löng og nákvæm en til stóð. Heimildirnar mínar voru flestar fengnar á Tímarit.is (íslenskar og grænlenskar heimildir) eða Mediestream (danska Tímarit.is). Einnig nýttist ég við bakkalárritgerð Sørens Andreasen við Háskólann á Grænlandi (Ilisimatusarfik): Ejnar Mikkelsen og oprettelsen af kolonien Scoresbysund. Einnig hafði ég mikið gagn af Grønlands Historie: En Oversigt fra ca. 1500 til 1945 eftir Finn Gad sagnfræðing. Það var ekki tekið fram í neinni umfjöllun en til er talsvert af stórkostlegum myndum sem Martinus Simson ljósmyndari tók í stúdíói sínu af Johan Petersen nýlendustjóra og aðstandendum hans. Ein er mín allra uppáhalds og ég hugsa að það verði ansi auðséð hver hún er.
Þá vendi ég mínu kvæði í kross en eins og fram kemur í undirtitlinum er þetta fyrsta í röð skemmtilegra frásagna af samskiptum Grænlendinga og Íslendinga síðustu nokkrar aldirnar og næsta grein verður alls ekki síðri. Íslendingar og Grænlendingar hafa lengi verið bundnir þéttum böndum og vonandi eiga þau eftir styrkjast enn frekar þegar fram líða stundir. Þessi ritröð mín er mitt framtak í þágu þess en ég hvet einnig alla Íslendinga til að sýna samstöðu í verki, tala máli Grænlendinga en einnig fara til Grænlands og hnýta bönd sem vara lengur en hringrásarfærsla. Svo er líka starfandi vináttufélag Íslands og Grænlands, Kalak, sem stendur fyrir fræðslu, viðburðum og fleiru. Þó svo að einkennisorðræða þriðja áratugarins dúkki endrum úr sinnum upp í umfjöllun íslenskra blaðamanna af heimsókninni eru það fremur langþráðir endurfundir fornra frænda sem lita mín hughrif. Ísfirðingar voru ákaflega forvitnir um þessa framandi granna, buðu þá velkomna og óskuðu þeim árnaðar á því hættulega ferðalagi sem beið þeirra. Það er það sem sannir vinir og góðir grannar gera. Lokaorð fréttamanns Skutuls finnst mér eiga einkar vel við og ræni ég þeim því og hef að mínum lokaorðum líka:
„Fullyrða má að bæjarbúar báðu þá vel fara og árna þeim farsællar framtíðar, Kannské hafa sumir horft á eftir skipinu, í líkum huga og menn á góðum sveitabæ eftir næturgesti sínum, sem í tvísýnu leggur á langa leið og torsótta. Þeirra kveðjuorð voru: „Guð veri með þér.““
ES. Kalaallit Nunaat Kalaallit pigaat.