Maðurinn sem kvittaði á eigið dánarvottorð
„Mer ene var aldrig en Sjæl paa en Stjerne end du foran Døden i Isnattens Fjerne.“
„Fórst 79-firði eftir tilraun heimferðar yfir jökulinn í nóvembermánuði. Ég kem hingað í minnkandi tunglskini og gat ekki haldið áfram vegna kals á fótum og vegna myrkursins.“ Þessi hinstu orð landkönnuðarins og prestsins grænlenska Jørgens Brønlund hripaði hann niður í dagbók sína. Hann fórst ásamt tveimur samferðamönnum sínum í freðinni auðninni við norðausturströnd Grænlands. Á gullöld heimskautafarans týndu margir lífinu, ýmist úr kulda, hungri eða báðu í senn. Eflaust voru þeir fleiri en Jørgen sem áttuðu sig á því í hvað stefndi og vörðu síðustu stundum sínum í að pára sitt síðasta í dagbók. Þeirra skilaboð bíða enn undir ísnum.
„Lík hinna eru í miðjum firðinum fyrir framan jökulbreiðuna (um 2 mílur og hálf) Hagen lést 15. nóvember og Mylius um tíu dögum síðar. Jørgen Brønlund.“ Því miður fundust lík Mylius-Erichsen og Høeg Hagen aldrei. Þegar Jørgen Brønlund fannst sjálfur á kletti á Lambertlandi tveimur árum eftir andlát hans hafði fjörðinn sem síðustu tjaldbúðir Danmark-leiðangursins voru reistar á því tvisvar lagt. Í millitíðinni hafa landkönnuðirnir tveir og tjaldbúðir þeirra horfið undir öldurnar.
Danmark-leiðangurinn lagði úr höfn í Kaupmannahöfn í júní 1906 og komst til Grænlands í ágúst. Þeir komu að landi í lítilli vík við 76. breiddargráðu norðið sem hlaut nafnið Danmarkshavn og þar reistu mennirnir kofann sinn og dvalarstað næstu tvö árin: Villuna, á litlu nesi. Hugsjónir leiðangursmanna voru ekkert smáræði. Þeir höfðu í raun lagt upp með að klára það verkefni sem haldið hafði dönskum landkönnuðum uppteknum undanfarin nokkur hundruð árin og fyllt út síðasta auða blettinn á Grænlandskortinu: norðausturoddann. Sérstaklega vakti fyrir foringja leiðangursins, Ludvig Mylius-Erichsen, að útkljá það fyrir fullt og allt hvort Peary-Land væri fast við meginland Grænlands eður ei. Peary-Land er stærðar skagi nyrst á Grænlandi sem nefndur er í höfuðið á Robert Peary, bandarískum landkönnuði sem meðfram suðurströnd skagans árið 1892 en hélt að um eyju væri að ræða. Peary gaf í leiðinni firðinum stóra sunnan skagans nafn sitt 4. júlí 1892, þjóðhátíðardag Bandaríkjamanna, sem heitir einmitt Independence-fjörður.
Auk þessa framkvæmdu leiðangursmenn alls konar vísindalegar rannsóknir á sviði landafræði, veðurfræði, dýrafræði, haffræði og fornleifafræði. Flestum þeirra kann ég ekki að segja frá en vert er að geta að eðlisfræðingurinn og veðurfræðingurinn þýski Alfred Wegener tók þátt í leiðangrinum og sagði síðar að þar hefði hann fyrst fengið hugmyndina sem átti eftir að gera hann heimsfrægan: landrekskenninguna. Peter Freuchen, sem aðrir haldnir heimskautafaraþráhyggjunni kannast vel við, var yngstur leiðangursmanna.
Vorið 1907 náðu sleðateymi sem samanstóð af þeim Johan Peter Koch, Aage Bertelsen og Tobias Gabrielsen til Bridgman-höfða úr austri, sem Robert Peary hafði náð úr vestri sjö árum áður, og þar með var öll grænlenska strandlengjan kortlögð. Á sama tíma var annað sleðateymi sem samanstóð af Ludvig Mylius-Ericshen, Niels Peter Høgh Hagen og Jørgen Brønlund að kanna kanna firðina suður af Peary-landi og kortlögðu fyrstir manna Independence-fjörð. Þar með staðfestu þeir að Peary-land væri hluti af grænlenska meginlandinu en þess heiðurs fengu þeir aldrei að njóta í lifanda lífi.
Þremenningarnir voru um 1500 kílómetrum frá bækistöðvum sínum í Danmarkshavn þegar vora tók og heimförinni frestuðu svo lengi að þeir urðu að hafa sumarsetu í Danmark-firði án viðhlítandi búnaðar. Þeir höfðu hvorki fatnað né fótabúnað né nægt eldsneyti til matargerðar. Þegar firðina lagði loks í september voru þeir nær alveg uppiskroppa með forðann og sleðaferðin reyndist þeim ofviða. Þeir komust ekki nema um hálfa leið. Mylius-Erichsen og Høeg Hagen urðu aflvana og létust í búðum sem þeir höfðu slegið upp á lögðum Nioghalvfjerds-firðinum, Brøndlund tókst að skjögra fáeina kílómetra til viðbótar en hans biðu sömu örlög við vörðu eina á Lambert-landi í nóvember 1907.
Vorið 1908 fundu leiðangursmenn lík Jørgens Brønlund. Í vörðu skammt frá hafði hann komið fyrir dagbók sinni og sömuleiðis kortaskissum sem Peter Høeg Hagen hafði gert á meðan leiðangrinum stóð sem staðfestu að þeim hafði tekist ætlunarverk sitt.
Um fórn Jørgens Brønlund samdi skáldið Thøger Larsen þetta fallega ljóð sem ég lýk þessari grein með.
Mer ene var aldrig en Sjæl paa en Stjerne end du foran Døden i Isnattens Fjerne. Og aldrig var Røsten, der Hjerterne rører, mer inderlig ene med det, der ej hører. Og aldrig gik træt Mand mer hjemløs til Hvile midtvejs i de maane- forvildede Mile. Da Vennerne tav i de isede Ørke, laa Verdens Mund lukket mod dig i dit Mørke. Du kæmped dig frem imod Gravens Munding som fattigste Stormand paa Jordens Runding. Du gemte de hellige Kort i dit Værge med Isrigets fjerneste Fjorde og Bjerge. Og bar dem i Dødsmulm og vaandefuld Færden et Skridt mod de levende Hjerter i Verden. At Jorden ej raned den Løndom tilbage, som kostede eder de kommende Dage. Du hjalp med at maale det yderste Øde, du maalte det dybere, medens du døde. En Gru fik du bragt os fra Kvalen, der lides, hvor Solen og Surtur umælende strides. Saa smertelig nær har du bragt os det fjerne, hvor stanset du laa mod din stenhaarde Stjerne.
Hér að neðan má sjá fleiri myndir af leiðangrinum.
Í minningu þeirra sem höfðu það ekki af.
Kurt L. Frederiksen. Knud Rasmussen: Kongen af Thule. Kaupmannahöfn: Forlaget Bogen, 2009.
Mads Lidegaard. Grønlands historie. Kaupmannahöfn: J.H Schultz Forlag,, 1961.
Vagn Lundbye. Omkom 79°fjorden. Kaupmannahöfn: Forlaget Bogen, 2006.