Síðbúið svar
Ljóð eftir Önnu Akhmatóvu í íslenskri þýðingu
Anna Akhmatóva (1889–1966) var einhver merkilegasta skáldkona Rússlands og Sovétríkjanna á fyrri hluta síðustu aldar. Ljóð hennar voru meitluð og fáguð og áttu litla samleið með byltingarandanum sem sveif yfir vötnum. Í stefnuyfirlýsingu akmeismans svokallaða (listastefnan sem hún hefur verið kennd við á árunum fyrir fyrri heimsstyrjöld) er lögð áhersla á skáldskapinn sem iðn, handverk, og sömuleiðis er mikið lagt upp úr arfleifð gullaldarskáldanna, Púsjkín, Tjútsjev, Lérmontov og félaga. Sökum þessa féll hún í ónáð félagsraunsæismenningarvitanna og ógnarstjórnar Stalíns sömuleiðis og því birtist lítið sem ekkert eftir hana á prenti á árunum á milli stríða. Um hinar miklu hreinsanir Stalíns skrifaði hún meistaraverk sitt Sálumessu (Реквием) sem hún samdi á laun yfir þrjá áratugi og kom út í München árið 1963. Það birtist ekki á prenti í heimalandi hennar fyrr en 1987.
Draugur, háðfugl, hermikráka, hvers vegna er þér ekki rótt? Kvein þín þéttu’ úr búri fláka, flétta krossmark kalda um nótt. Nú ómar háu himna úr virki: „Heim er aftur snúinn son. Ilmsæt tún og bogið birki er bót mér hröktum, nýfædd von. En sjá, úr súðum lík nú hanga, sviðin æsku minnar hús.“ Komdu, glaðar skulum ganga, götur þræða í næturrús! Hundrað þjóða höfuðborgin hljóð er nú, sem lítil mús. Kyrjum hót vor hátt um torgin, hríðin kæfir hljóðin öll og hylur okkar spor í mjöll.
mars 1940, Pétursborg.
Ljóðið Síðbúið svar (Поздний ответ) samdi Anna þegar hreinsanirnar náðu hámarki sínu árið 1940. Hún hafði þá séð eftir þorra vina sinna til útlanda á flótta undan yfirvöldum. Skömmu síðar réðust nasistar inn í Sovétríkin. Marína Tsvetaeva hafði snúið aftur til Moskvu eftir áratugaútlegð í Evrópu en var um leið útskúfað úr samfélagi rithöfunda og skálda í borginni sem vildu ekki leggja landflóttamanni lið. Slíkt gat varðar líf og dauða þegar útsendarar NKVD voru á hverju götuhorni. Ljóðið lýsir einstöku sambandi tveggja skáldkvenna sem sviptar hafa verið öllu en halda fast hvor í aðra. Ári eftir að ljóðið var samið var Jefron eiginmaður Marínu og Alja dóttir hennar handtekinn fyrir njósnir. Marínu tókst að flýja til borgarinnar Jelabúga í Tataralandi með son sinn um sumarið. Jefron var skotinn til bana og Alja varði átta árum í fangabúðum. Marína sjálf fyrirfór sér í Jelabúga um viku fyrr. Í ljóðinu er raunar vísað til persónu úr rússneskri þjóðsögu, Marínu Mnísjek, sem mun hafa dvalið í turni nokkrum í kremlinni í borginni Kolomnu, sem ég hef snúið yfir í himna virki við þýðingu (stuðlar setja sig ekki sjálfir). Seinna segi ég kannski söguna af þessari formóður þeirra, Marísjku, og nýti tækifærið og segi í leiðinni meira af þessum stórkostlegu skáldum og þeim umbrotatímum sem þau lifðu. Það verður að bíða betri dags.