Trúboð, leirhnoð og einhverfan sem fékk ekki að njóta sín
Sagan af prestinum á Skarðsströnd sem kenndi sér næga grænlensku til að semja nokkurn veginn læsilegt erfiljóð án þess að fara nokkurn tímann frá Íslandi.
Það að kalla löngu látinn mann hinn einhverfasta sinnar stéttar í sögu lands og þjóðar virkar líklega frekar yfirdrifið fyrir mörgum ykkar en þessi grein er ekki bara hugsuð til fróðleiks og yndisauka heldur einnig sem beinhörð rökfærsla. Ég færi ekki út með svona rosalega alhæfingu ef ég teldi mig ekki hafa fullnægjandi innistæðu fyrir því og trúið mér, kæru lesendur, hana hef ég.
Maðurinn sem um ræðir, maðurinn sem ég tel, án nokkurrar sérþekkingar á sviði taugaraskana annarrar en þeirrar að hrjást sjálfur af þeim flestum, að sé sá allra einhverfasti í sögu annars ansi einhverfs hóps Grænlandsvina þjóðarinnar, er enginn annar en Jón Bjarnason prestur á Ballará, síðar á Rafnseyri. Við Íslendingar erum einstaklega einhverf þjóð sem ég tel vera meðal okkar bestu kosta. Það var einhverfan sem hélt í okkur lífinu yfir kalda og dimma veturna, lagði þjóðveginn og gerði út togarana. Einhverfuna höfum við beislað og nýtt til stórkostlegra umbóta og framfara en ekki hafa öll fyrirtæki hennar orðið langlíf. Líf Jóns Bjarnasonar á Ballará er gott dæmi um það þegar henni hefur ekki verið leyft að njóta sín. Að vísu mætti alveg segja að það hafi verið fyrir bestu.
Ævi Jóns er að mestu leyti býsna hefðbundin og ætla ég því ekki að hafa um hana mörg orð. Hann var fæddur í Steingrímsfirði árið 1721 og ólst þar upp. Hann sótti undirbúningsnám hjá prestinum á Stað og fór svo í Skálholtsskóla. Þaðan útskrifaðist hann svo 1739, á átjánda ári, og varð aðstoðarprestur í Skarðsþingum. Að sóknarprestinum látnum tók hann við brauðinu. Af umsögnum kirkjunnar manna að dæma var hann afbragðsfær og metnaðarfullur prestur, lærdómsmaður mikill og fluggáfaður, en honum og sóknarbörnum hans kom aldrei sérlega vel saman. Hann þótti stífur og kaldlyndur. Nokkrum árum eftir að hann tók við kallinu brugðu einhver óprúttin sóknarbörn hans á það ráð að breiða út þann kvitt að séra Jón hefði sent draug til að herja á Skarðsströndina. Hann neyddist til að kveða draugaganginn niður úr prédikunarstólnum til að fá því illmæli hrundið af sér.1
Af öllu að dæma leið Jóni illa á Skarðsströnd. Í bréfi til amtmanns árið 1760 sagðist hann helst vilja komast þaðan burt sem fyrst. Honum og Magnúsi Ketilssyni sýslumanni væri ómögulegt að ná saman og fannst Jóni að öll sveitin stæði gegn sér. Hann sótti um annað prestakall vestur á fjörðum en þegar honum var hafnað um það fékk hann þá flugu í höfuðið að gerast trúboði vestur á Grænlandi. Hann hafði allt frá því að hann tók við preststörfum á Skarðsströnd haft mikinn áhuga á öllu grænlensku og sankað að sér bókum og bæklingum um náttúru landsins, forna norræna íbúa þess og núverandi íbúa þess, Grænlendinga. Áhuginn jaðraði við áráttu. Á einhverjum tímapunkti hafði hann komist í rit Hans Egede en hann stofnaði fyrstu nýlendu Dana á Grænlandi, Góðvon, þar sem Nuuk er í dag. Ævistarf hans var trúboðið meðal Grænlendinga og hann skrifaði fjöldann allan af lýsingum á menningu og tungumáli Grænlendinga og einnig náttúru Grænlands. Þá var ekki aftur snúið fyrir séra Jón.
Árið 1755 sneri séra Jón úr dönsku á íslensku skýrslu Hans Egede um ásigkomulag kristniboðsins á Grænlandi og sömuleiðis Grænlandslýsingu hans frá 1724. 1757 þýddi hann sömu Grænlandslýsingu nema í þetta sinn í bundið mál. Hann gerðist pennavinur Pouls Egede, sonar Hans Egede og þáverandi forstjóra grænlensku trúboðsnefndarinnar, og átti í bréfaskiptum við Egil Þórhallsson trúboða í Góðvon og Bjarna Pálsson landlækni. Í þeim bréfum lagði hann á ráðin um mögulega ferð sína til Grænlands.
„Um þetta leyti hefur hann lagt sig sérstaklega eptir grænlenzkunni og virðist hafa orðið vel fær í henni af sjálfsnámi á þessum árum, svo að vafalaust hefur enginn íslenzkur sveitaprestur hér á landi orðið jafnfær í því hrognamáli, eða réttara sagt enginn annar prestur hér en séra Jón Bjarnason lagt það nám fyrir sig,“ skrifar Hannes Þorsteinsson sagnfræðingur ekki lítið kaldhæðnislega.
Séra Jón var staðráðinn í að komast til Grænlands og það sem allra fyrst en hann mætti mótspyrnu víða. Ímynd landsmanna af Grænlandi og íbúum þess var almennt ekki í miklu sambandi við raunveruleikann, sem kom sér ekki vel fyrir Jón því að nýjasta uppátækið hans var að fá danska ríkið til að styrkja landnám íslenskra bænda á slóðum hinna fornu norrænu Grænlendinga. Það hafði raunar staðið til áður, árið 1729, en af því varð aldrei og því taldi séra Jón að ekki þyrfti mikið til að sannfæra kónginn.
Annað reyndist hins vegar uppi á teningnum. Sú „óbifanlega löngun“ séra Jóns að komast til Grænlands og breiða út fagnaðarerindið meðal íbúa landsins varð aldrei að neinu, sama hvað hann sárbændi trúboðsnefndina og veraldleg embætti og þrátt fyrir að hann hefði haft stuðning amtmanns, landlæknis og landfógeta (að minnsta í orði kveðnu). Ár eftir ár kom ekkert flutningaskip og klerkur varð vondaufari og vondaufari. Áhugi hans á grænlensku máli og menningu var þó hvergi nærri þorrinn og því var það akkúrat um þetta leyti sem hann, væntanlega í viðleitni til að brýna fyrir yfirboðurum sínum mikilvægi þess að kristna Grænlendinga tafarlaust, orti mikinn rímnabálk. Árið 1764 samdi séra Jón Innuin iversarit eður Skrælingjaníð. Ríma, sundurdeild í 7 flokka, af manndrápi á Grænlands austursíðu árið 1760. Hnitmiðaðir titlar voru ekki móðins á 18. öld.
Í öllu mojinu, bréfaskrifunum og skipulagningunni, samhliða eiginlegu skyldum hans sem prestur, samdi hann þessa sjö flokka rímu um fólskulega og meinta árás Grænlendinga á áhöfn og farþega dansks verslunarskips frá Húsavík, sem hraktist í óveðri og strandaði við austurströndina. Sagnfræðilegt gildi rímunnar er gruggugt. Skipið sem séra Jón fjallar um lagði vissulega úr höfn í Húsavík haustið 1760 og komst aldrei á áfangastað í Kaupmannahöfn, en það er í raun allt sem vitað er með vissu. Samkvæmt frásögn séra Jóns er sagan af örlögum skipverja komin frá Skrælingjunum sjálfum en þessi saga kemur hvergi fyrir í annálum. Ríman sjálf er mjög einkennileg og svoleiðis stútfull af grænlenskum orðum, í nánast hverri einustu braglínu er eitt grænlenskt orð í miðri setningu sem annars er á íslensku, sem gerir það að verkum að ríman er mjög torlesin. Á handritasafninu í Þjóðarbókhlöðunni fann ég rímuna í ansi læsilegri rithönd en það tók langan tíma að krafsa mig í gegnum hana vegna þess að stafsetningin á grænlensku orðunum er ekki samkvæmt neinu kerfi og maður er stanslaust að leita skýringa í neðanmálsgreinunum. Svo er það auðvitað þannig að, eftir því sem ég best veit, hitti hann ekki nokkurn mann á ævi sinni sem talaði þetta mál, þaðan af síður ekta Grænlending. Það er því ekki að furða að endrum og sinnum beygi hann orð vitlaust eða ruglist á merkingu líkra orða, eins og kemur ansi oft fyrir í frásögn hans af áhöfninni týndu.
Ofan á allt hið ofannefnda er ríman svolítið hnoð. Kveðandin er víðast hvar frekar stirð og ekkert blað brotið hvað rímnakveðskap varðar. Dýpra fer ég ekki í hana, hún er fyrst og fremst athyglisverð fyrir það hvað honum tókst að troða í hana fáránlega miklu af handahófskenndum grænlenskum orðum en bragurinn líður eðlilega fyrir það. Þriðji flokkurinn er einnig settur upp á ansi áhugaverðan hátt, eins og málsfærsla með sókn og vörn á víxl af hálfu skálds og Skrælingja, en nóg um það.2
Ég vil frekar venda mér að því sem var tilefni þessara skrifa og heimsóknarinnar á handritasafnið í kjallara Þjóðarbókhlöðunnar, sem var erfiljóð eða grafskrift sem Jón Bjarnason samdi yfir Hans Egede árið 1763. Hans Egede lést 1758 í Danmörku og hann var séra Jóni mikill harmdauði þó að aldrei hafi hann hitt manninn. Í fleiri heimildum sem ég fann á netinu er minnst á þessa grafskrift og það að hún hafi verið ort á grænlensku, dönsku, íslensku, latínu og gamalli grænlensku. Þessar sömu heimildir birtu hins vegar engar sjálf ljóðin. Í frásögn Hannesar Þorsteinssonar sem ég vitna í ofar í greininni tekur hann þó fram að séra Jón hafi líklega sent Poul Egede grafskrift þessa því að hún er prentuð í Kiöbenhavns Adresse-Contoirs Efterretninger 1763 nr. 123. Mér til mikillar hamingju var þetta mörghundruð ára gamla tölublað upplýsingaveitu hins opinbera aðgengilegt ókeypis á Mediestream, dönsku útgáfunni af Tímarit.is. 3
Það sem vakti fyrir mér í þessari leit var ekki það að ég hafi búist við því að ég færi annars á mis við magnaðan skáldskap heldur þurfti ég að fá úr því skorið hvort þessi maður, sem fór aldrei af landi brott, hafi í raun og veru megnað að kenna sér grænlensku, án nokkurrar kennslu utan mállýsingar Pouls Egede frá því um miðja 18. öld. Sjálfur hef ég líklega varið nokkrum þúsundum klukkutíma yfir margra ára skeið í að kenna mér grænlensku, með nútímakennsluaðferðum og aðgang að móðurmálshöfum yfir internetið, og get varla lesið fréttagrein án orðabókar innan seilingar. Það var mikill léttir að finna grafskriftina á Mediestream en léttirinn var skammlífur. Þegar ég las yfir textann sem birtist sá ég ansi fljótt að annað hvort hefur rithönd Pouls Egede verið á við mína eigin, eða þá að Friðrik fimmti hafi haft lesblindan prentara við hirðina, því ég gat með engu móti ráðið neitt í þennan texta. Ég ætlaði þó ekki að gefast upp. Þó svo að ég gæti ekkert lesið úr grænlenska textanum kom í ljós að það sem meint var með að ljóðið væri ort á öllum þessum málum sem ég taldi upp áðan, var að þetta væri stakt átta lína ljóð sem hann hafði þýtt nokkurn veginn orð fyrir orð á dönsku, íslensku og latínu. Þessi gamla grænlenska reyndist vera fornleg íslenska í fornlegum bragarhætti. Það er að segja, málið sem talað var í Eystri- og Vestribyggð af norrænu Grænlendingunum. Allt eru þetta mál sem ég kann og er læs á.
Textinn á íslensku er vel læs þó að stafsetningin sé ekki sú sem við eigum að venjast. Þarna eru enn nokkrir áratugir í að samræmda stafsetningin sem við notum í dag var tekin upp. Ljóðið er sem sagt svona:
Æ! Krónan af oss fór, án hennar megum ganga. Féll nú vor faðir stór, fellum því tár á vanga. Blessaður burtu dó biskup Hans Egede. Hans sál á himnum þó hvílir með Guðs syni.
Það er algjörlega óþarfi að skafa ofan af því, séra Jón hefur verið dáinn í tvö hundruð ár: þetta ljóð er glatað. Það stendur ekki í hljóðstafnum, kveðandin er klaufaleg og svo heldur hann að hann komist upp með það að ríma Egede (sem hann hefur væntanlega borið fram Egiði) við Guðs syni, og það í minningarkvæði. Það er óhætt að segja að séra Jón Bjarnason hafi ekki verið neinn sérstakur hagyrðingur og það vottar danskan, latínan og fornmálið sömuleiðis.
Þetta er hins vegar engin ljóðrýni en ég gat bara ekki setið á mér, þetta var eins og nögl dregin eftir krítartöflu í ljóðeyrað á mér. Allavegana, hér er grænlenska ljóðið sem ég botnaði ekkert í:
Pelliſſiunek ſaag orlolerpa nirnamut? Merſa Attatarput, na! Kejeiomarparput. Pelleſſi tokovok Johannes Egede, Tarna killangmepok nau? Gub Niarnani.
Athugið að stafurinn ſ er bara s. Að svo komnu máli var ég með inntak ljóðsins nokkurn veginn á hreinu og gat týnt upp eitt og eitt orð sem ég kannaðist við og sem kom heim og saman við þemað. Palasi er til dæmis prestur á grænlensku og við leit í gömlu orðabókinni hans Pouls Egede komst ég að því að hann í Biblíuþýðingum sínum hafði notað palasiuneq yfir æðstaprest, eins og Kaífas. Það hefur séra Jón væntanlega haldið að þýddi bara stór prestur eða eitthvað þvíumlíkt og því notað það hér. Saag þóttist ég vita að væri orðið sooq sem þýðir af hverju og tokovok gat varla annað verið en toquvoq sem þýðir dó. Rest var mér ráðgáta. Ég lumaði hins vegar á leynivopni: alvöru Grænlendingum. Ég bar textann undir grænlenska vini sem hafa verið mér til halds og trausts í grænlenskunáminu.
Þeir voru litlu nær. Þeir gerðu ýmsar tengingar sem ég er ekki nógu fær á grænlensku til að gera sjálfur. Til dæmis það að orluvoq þýði að detta, og bæti maður við það -lerpa fær það blæbrigði þess að hafa gerst fyrir skömmu. Merſa Attatarput sáu þeir strax að væri væntanlega Massa ataatarput, sem þýðir En faðir vor, og þannig hægt og rólega tók ljóðið á sig skiljanlegri mynd. Hins vegar var ýmislegt sem náði enn ekki nokkurri átt. Til að greiða úr þessu ákvað ég að það væri líklega óvenjuleg stafsetning prentarans danska sem var ómögulegt að ráða í. Þannig ég fór á Þjóðarbókhlöðuna og bað mjög fallega og fékk eiginhandarrit séra Jóns sjálfs frá árinu 1763 afhent. Maður getur víst bara lagt inn pöntun og fengið að fletta í hverju sem er þarna niðri í kjallaranum.4
Í ljós kom að prentarinn var ekkert vanhæfur heldur var það ég. En að lokum tókst okkur, með því að bera saman þýðingar mínar á hinum útgáfum kvæðisins, orðabók Hans Egede sjálfs og furðulegar stafsetningaraðferðir 18. aldar grænlenskufræðinga að tjasla þessu kvæði saman eins og séra Jón Bjarnason á Ballará orti það fyrir rúmum 250 árum síðan án þess að heyra grænlensku mælta á ævi sinni. Niðurstaðan var þessi:
Palasiuneq sooq orlulerpa nunamut, Massa ataatarput, na! Qiajumaarparput, Palasi toquvoq, Johannes Egede, Tarna qilamiippoq naak? Guup niarnaani.
Eftir sem áður er þetta engin nóbelsverðlaun en það verður ekki tekið af honum að þetta er fullkomlega læsileg grænlenska, þó hún sé frekar stirð og tjái kannski ekki akkúrat það sem hann hafði í huga. Til dæmis þýðir orlulerpa bara hann datt en ekki það sem hann hafði líklega í huga sem var hann féll í merkingunni að hann hafi fallið frá. Í síðustu braglínunni fallbeygði han sömuleiðis Guup vitlaust, það ætti að vera Guutip og þýðir Guðs en ég get vottað það að þetta er algeng villa og algjörlega fyrirgefanleg. Svo er heldur ekkert útilokað að beyging orðsins hafi verið breytileg svo skömmu eftir að það var tekið í málið. Þýðing mín er eftirfarandi:
Af hverju datt æðstipresturinn á jörðina? En faðir okkar, æj! Við munum gráta hann. Presturinn dó, Jóhannes Egede. Sál hans er á himnum hvar? Í Guðs syni.
Það er auðvitað ýmislegt ábótavant í þessu stutta ljóði en að hugsa sér að þetta hafi hann getað án þess að stíga nokkru sinni fæti á Grænland. Ekki nóg með það heldur bendir ekkert til þess að hann hafi hitt Grænlending allan þennan tíma. Með orðabók Pouls Egede sér við hönd hófst hann handa og varð ansi fær. Sérstaklega í ljósi þess hve ólík grænlenska er þeim málum sem hann hefur þekkt til. Grænlenska er ekki erfið fyrir þær sakir að maður þarf að leggja langar beygingartöflur á minnið (þó maður þurfi líka að gera það) heldur vegna þess að maður þarf að tileinka sér algjörlega nýjan þankagang hvað tjáninguna varðar. Þegar maður byrjar að kynna sér þann fjársjóð sem þetta mál er virðist manni allt vera á hvolfi og það er ekkert grín að tileinka sér málið með kennslubækur byggðar á nýjustu kennslufræðunum, beint samband við Grænland yfir internetið og heilan helling af ókeypis hljóð- og myndefni. Þó að þetta ljóð sé alveg vonlaust erfiljóð verður maður að gefa séra Jóni Bjarnasyni það að hann hafði einlægan og ákafan áhuga á grænlenskri tungu og metnaðinn skorti hann svo sannarlega ekki.
Lbs 576 4to, handrit, Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, Reykjavík.
JS 231 4to, handrit, Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn, Reykjavík.