„Þú kýst fremur að vera franskur þræll en frjáls Húróni“

Indjánahöfðingi og franskur barón þrættu um réttmæti eignarréttar og drusluskammar.

Teikning eftir þrykkmynd frá nítjándu öld sem svipar ólíklega að nokkru leyti til Kondíaronks sjálfs.

Það eina sem ég hef getað hugsað um undanfarna daga er Kondíaronk höfðingi Húróna við Vötnin miklu á seinni hluta sautjándu aldar. Nánar tiltekið, eru það samræður hans við franskan landkönnuð sem hefur smogið sér inn í þankagang minn við hvert tækifæri undanfarið. Landkönnuðurinn var einnig aðalsmaður, eins og svo margir, og hét því stórkostlega nafni Louis-Armand de Lom d’Arce, barón af Lahontan. ¹ Baróninn var fæddur árið 1666 í litlu þorpi frönsku Pýreneafjöllunum og átti að erfa ættaróðalið en aðeins sautján ára gamall sigldi hann til Kanada á vit ævintýranna. Það að óðalið var á þeim tímapunkti nær alfarið í eigu lánadrottnurum föður hans hafði samsvarandi frádráttarafl og aðdráttarafl ævintýranna. Í Nýja-Frakklandi hækkaði hann fljótt í tign og var tíður gestur á heimilum landstjórans og annarra fyrirmanna nýlendunnar. Hann batt aldrei bagga sína sömu hnútum og samferðarmennirnir og dvöl hans í Kanada, og þá sérstaklega kynni hans af leiðtoga Wendat-þjóðarinnar í þorpinu Michilimackinac, mótuðu einstaka og gagnrýna sín hans á samtíma sinn.

Samskipti þessara tveggja manna og samhengi þeirra varpa að mínu mati ótrúlegu ljósi á það hve bjöguð og slitrótt söguskoðun okkar allra er, og sérstaklega okkar Vesturlandabúa. Þessir fulltrúar tveggja heima í samstuði þvörguðu nefnilega um lög, siði og samfélag hvor síns heimalands, og Kondíaronk var ekkert að skafa ofan af því sem honum fannst aðfinnsluvert í frönsku samfélagi, sem hann þekkti af eigin reynslu enda vilja sumir meina að hann hafi farið í umboði þjóðar sinnar til Parísar á fund konungs.²

Kondíaronk gegndi hlutverki ræðumanns þjóðar sinnar, háu embætti sem svarar til eins konar utanríkismálaþúsundþjalasmiðar. Hann sinnti öllum samskiptum við aðrar þjóðir og miðlun mála innan þorpsins. Víðfrægur var hann fyrir mælsku sína og hæfni í þessu hlutverki þó svo að frönskum samtímafrásögnum og munnleg minni Húróna komi ekki alltaf saman um hvort kænska eða undirferli einkenni feril hans. Hann naut virðingar óvina jafnt sem vina, Evrópubúa jafnt sem íbúa Norður-Ameríku og þökk sé vináttu hans og barónsins af Lahontan og þrætugirni þess síðarnefnda er mælska hans varðveitt, í eflaust nokkuð stíl- og staðfærðum búningi.³ Ég hef því ákveðið að þýða valda kafla úr samræðum Lahontans og Kondíaronks og fjalla í leiðinni ögn um samhengi þeirra.

Vilji lesendur vaða beint í samræðurnar og komast hjá því að verða fróðari en góðu hófi gegnir um Írókesabandalagið, bjórastríðin, stjórnleysissamtakahyggju og frumupplýsinguna, svo fátt eitt sé nefnt, geta þeir smellt hér.

Húrónahöfðingjar í þjóðbúningum á seinni hluta nítjándu aldar.

Væri Kondíaronk uppi í dag hefði hann eflaust lýst æviskeiði sínu sem viðsjárverðum tímum sem væri ekki úr vegi. Hann stýrði þjóð sinni í gegnum ólgusjó sautjándu aldarinnar við Vötnin miklu sem einkenndist af ófriði, ótryggum bandalögum og algjörri kollvörpun þeirrar samfélagsgerðar sem Húrónar höfðu átt að venjast á fyrri öldum. Margir líta á landnám þess sem síðar varð Bandaríkin og Kanada sem hægfara en óhjákvæmilegt og telja að ósigur og undirokun frumbyggjanna hafi verið algjör og að þeir hafi aldrei fengið rönd við reist. Eins og svo margt annað í sögunni (allt raunar ef út í það er farið) var það ekki svona einfalt.

Þegar á leið sautjándu öldina og landnám Englendinga, Frakka og Hollendinga á austurströnd Norður-Ameríku hófst fyrir alvöru fóru skansar og verslunarstöðvar að rísa með ströndinni og bökkum fljóta á borð við Lárens- og Hudsonfljót. Við mynni hins fyrrnefnda var Québecborg stofnuð árið 1608 sem miðstöð verslunar Frakka við íbúa álfunnar og ofar á fljótinu var árið 1642 lagður grunnur að Montreal. Nýlendan hlaut nafnið Nýja-Frakkland og þar snerist allt um bjórskinn. Mikil eftirspurn var eftir loðfeldum í Evrópu og þjóðirnar við Vötnin miklu kepptust við að mæta þeirri eftirspurn, enda var hægt að fá dýrmætar evrópskar vörur í staðinn, svo sem verkfæri úr járni, evrópsk föt og ekki síst: byssur, púður og kúlur.

Franski landkönnuðurinn Samuel de Champlain og innfæddir bandamenn takast á við Írókesa í upphafi bjórastríðanna.

Allt á sama tíma reyndu Frakkar, Hollendingar og Englendingar að tryggja fótfestu sína á svæðinu og bregða hverjir fyrir öðrum fæti. Til þess og til að tryggja sér hagkvæmustu bjórfeldina öttu þeir nýjum nágrönnum sínum hverjum gegn öðrum og á sama tíma féllu frumbyggjar unnvörpum af völdum evrópskra sjúkdóma. Írókesabandalagið var um þetta leyti langöflugasta þjóðabandalag í norðausturhluta álfunnar. Bandalagið varð til einhvern tíma á 15. eða 16. öld þegar höfðingjarnir Híavata og Tekanavíta sem upphaflega sömdu um frið milli þjóðanna fimm: Mohawk, Ónondaga, Óneida, Kajúga og Seneka.

Þegar bjórnum hafði verið svo gott sem útrýmt á heimaslóðum Írókesa hófust bjórastríðin sem stóðu yfir nánast alla sautjándu öldina. Um öldina miðja gerðu Írókesar stórfellda árás á Húróna handan Ontario-vatns og gjörsigruðu þá. Húrónar tvístruðust eftir átökin. Hluti þeirra var innlimaður í Írókesabandalagið og tók upp þeirra siði, annar settist að við Lárensfljót og enn annar leitaði skjóls meðal Ottawa-þjóðarinnar vestur við Michigan-vatn. Einhvern tímann á meðan að á þessum flækingi stóð fæddist Kondíaronk. Þjóðin settist að endanum að í Michilimackinac við Mackinac-sund þar sem Michigan-vatn og Huron-vatn mætast árið 1671 en þar höfðu jesúítar komið upp trúboðsstöð.

Kondíaronk var annálaður fyrir gáfur sínar og mælsku og til eru margar sögur af því þegar honum tekst að leika á Frakka eða Írókesa eða tekst að etja þeim á móti hverjum öðrum. Það er því ekki að undra að hann fái stundum illa útreið í sögubókum Frakka. Hann er til dæmis alltaf kallaður le Rat, rottan, í frönskum heimildum en það er reyndar það sem Kondíaronk þýðir. Kondíaronk varð nær einvaldur meðal Húróna þegar Escoutache, eiginlegur höfðingi þjóðarinnar, reyndi að ganga til liðs við Írókesa. Eftir að honum barst til eyrna að Escoutache hygðist taka þátt í árás Írókesa á Miami-þjóðina varaði Kondíaronk þá við og kom árásarflokki Írókesana óvart á kanóum og sigraði þá. Árið 1697 hófust loks viðræður um að binda enda á átökin sem staðið höfðu sleitulaust yfir í áratugi. Eins og gefur að skilja voru semjendurnir mjög tortryggnir í garð hver annars og því gengu viðræður hægt.

Á þingi í Montreal árið 1700 er Kondíaronk sagður hafa hvatt Írókesa til að samþykkja fyrirliggjandi sátt þannig: „Ég [Húrónar frá Michilimackinac] skila fyrir mitt leyti stríðsöxinni sem hann [Frakkinn] gaf mér og legg hana að fótum hans.“ Notkun ég yfir umboðsþjóð sína var algengt stílbragð í mælskulist frumbyggja svæðisins.⁴ Þegar hingað er komið sögu voru Húrónar og Frakkar bandamenn, í það minnsta að nafninu til, gegn Írókesum. Friðarþingið leystist á endanum upp án árangurs en ári síðar komu stríðandi fylkingar aftur saman í Montreal. Þar í ágúst 1701 er sagt að Írókesar hafi fallist á sáttina eftir langa ræðu Kondíaronks sem hann flutti úr hægindastól þar sem hann hafði orðið mjög veikur og var með háan hita. Hann rétt náði að teikna mark sitt á friðarsáttmálann áður en hann lést um nóttina.

Undirskriftir frumbyggjahöfðingja á friðarsáttmálann. Marque du rat chef des hurons er niðri vinstra megin, merkt 5.

Helstu sagnfræðingar á þessu sviði hallast að því að Kondíaronk hafi aldrei farið til Frakklands og eins leiðinlegt og mér finnst það hallast ég að því líka. Raunar varð Kondíaronk að þvílíku þrætuepli sagnfræðinga því mætti slá upp með úlfúð í fyrirsögninni og eldingamynd að hætti DV. Umræðuna kveikti mannfræðingurinn David Graeber og fornleifafræðingurinn David Wengrow með útgáfu bókarinnar The Dawn of Everything árið 2021 þar sem þeir saka sagnfræðina um að hafa litið fram hjá fjölbreytileika forsögulegra samfélagsgerða mannsins. Í bókinni setja þeir það fram á aðgengilegan er rökfastan hátt sem ég hef trúað svo einlægt á í mörg ár: að manneskjan hafi alla tíð verið jafngáfuð og flókin og hún er í dag, hvort sem litið er til nítjándu aldar, fornaldar eða forsögulegra tíma.

Það er rétt að taka fram að þeir hafa verið gagnrýndir fyrir ýmsar staðhæfingar sínar og það er alveg ljóst frá upphafi að bókin er skrifuð með það í huga að færa rök fyrir endurmati félagsþróunar á grundvelli eins konar stjórnleysishyggju (stjórnleysissamtakahyggju? stjórnleysisfélagshyggju?)⁵. Ég er enginn sérfræðingur á sviði mannfræði, fornleifafræði eða neinna annarra fræða, þegar út í það er farið, og ætla ekkert að leggja frekar til þessara mála annað en að ég tel að gullni meðalvegurinn sé hér best troðinn. Bókin er gríðarlega áhugaverð og opnaði augu mín fyrir alls konar núönsum í félagssögu mannsins og hnýtur í leiðinni í meginstraumssagnfræðina fyrir að draga úr vægi eða jafnvel útiloka raddir frumbyggja þó svo að á henni séu vankantar.⁶

Sérstaklega áhugaverður, að mér finnst, er kaflinn í bókinni þar sem þeir Davidarnir ráðast að hugmyndinni um hinn göfuga villimann (hans hefur gætt í umfjöllun um Ísland í gegnum aldirnar)⁷ og framsetningu á honum í bókmenntum Vesturlanda en á öðrum forsendum en liggja kannski beinast við. Þeir halda því fram að það sé ekki framandvæðing frumbyggja Norður-Ameríku í bókmenntum nýlenduherranna sem skapaði þessa eitruðu staðalímynd, heldur þvert á móti að viðleitni seinni tíma fræðimanna til að afskrifa málflutning frumbyggja í vestrænni umfjöllun og mála hana upp sem uppspuna frumupplýsingarmanna sé sjálf eitruð. Með þessum viðsnúningi höfum við, að mati Davidanna, málað okkur út í horn. Við höfum dýft okkur aftur á bólakaf í skotgrafir stefnanna kenndra við Jean-Jacques Rousseau um afbökun vald- og auðskiptingar á náttúrlega góðu eðli mannsins annars vegar og Thomas Hobbes um beislun vald- og auðskiptingar á hinu náttúrlega illu innræti mannsins hins vegar.

Jean-Jacques Rousseau (1712 – 1778).

Í þessu ljósi endurskoða þeir texta sem hefur lengi þótt skólabókardæmi um það að evrópskur frumupplýsingarmaður leggi frumbyggja orð í munn til að gefa gagnrýni sína á eigið samfélag út á prenti en vera stikkfrí frá afskiptum konungsvalds og kirkju. Í Dialogues curieux entre l’auteur et un sauvage de bon sens qui a voyagé (ísl. athyglisverðar samræður höfundar og vel gefins villimanns sem hefur ferðast) setur baróninn af Lahontan, hér eftir Lahontan, fram röð samræða þar sem persóna með nafn höfundar, Lahontan, tekst á við „vel gefna villimanninn“ Adario sem af textanum sjálfum af dæma og sömuleiðis af annarri umfjöllun Lahontan um ferðir sínar um frönsku Norður-Ameríku er ljóst að er (eða byggir í það minnsta á) Kondíaronk, leiðtoga þjóðarinnar sem Frakkar kölluðu Húróna (Hurons) og þeir sjálfir Wendat.⁸

Yfir fimm samræður skeggræða þeir trú, lög, lífspeki, lækningar og siðferði og vill hvor þeirra eðlilega meina að siðir sinna þjóðar séu þeir réttu. Lengi vel hefur þetta rit og aðrar ferða- og háttalýsingar bera keim af því að upplýsingin sé rétt handan við hornið, enda voru þær gífurlega vinsæl rit sem finna mátti í hillum Rousseau, Montesquieu og félaga. Rit hins síðarnefnda Persnesku bréfin eru augljóslega innblásin að einhverju leyti af samræðum Lahontan og Kondíaronk. Merkileg svipmynd fæst hins vegar með karpi mannanna tveggja af menningum hins gamla heims og nýja. Þó svo að ólíklegt teljist að Kondíaronk hafi nokkurn tímann siglt yfir Atlantshafið endurspeglar málflutningur Adario skoðanir fjölmargra frumbyggja austurhluta Norður-Ameríku á sautjándu öld og ítrekað er tekið fram í lýsingum á heimsóknum frumbyggja til Evrópu að þeir hefðu furðað sig á þeirri misskiptingu sem einkenndi samfélagið þar. Georges Sioui, sagnfræðingur af Wendat-þjóðinni, orðaði það í bók sinni Pour une autohistoire amerindienne þannig að Lahontan hafi verið „einstaklega fær um að fanga og tjá kjarna amerískrar tilveru.“⁹

Valdir kaflar úr Dialogues curieux barónsins af Lahontan

Þýðingin er að mestu unnin úr fyrstu þýðingunni frá árinu 1703.¹⁰ Til hliðsjónar hafði ég einnig upphaflegan franskan textann¹¹ og sömuleiðis þýðingar hluta Samræðanna af hendi Barböru A. Mann.¹² Athugið að Lahontan fær í þýðingu minni lítið að komast að. Það er vegna þess að hann fer augljóslega með hlutverk vitleysings í þessari sviðsetningu og gerir lítið annað en að klifa á því sama aftur og aftur. Samtímalesendum mun hafa verið ljóst að skoðanir höfundar væru nær þeim sem Adario lætur í ljós heldur en Lahontan, þó að hann deili nafni með höfundi.

Í efnisyfirlitinu hér til vinstri eru kaflar og bútar flokkaðir eftir efnistökum. Þannig er hægt að kynna sér aðfinnslur Kondíaronks á til að mynda auðvaldsskipulaginu, drusluskömm og illa meðferð Evrópumanna á geðfötluðum.

Inngangur, um trú

Lahontan: Það er mér sönn ánægja, kæri Adario, að ræða við þig um mikilvægasta málefni heims, það er að segja, að leggja út fyrir þig hinn mikla sannleika kristindómsins.

Adario: Ég er reiðubúinn að hlusta á þig, kæri bróðir. Kannski getur þú útskýrt fyrir mér allt það sem jesúítarnir hafa verið að prédika yfir okkur um nokkurt skeið, og ég vona að við getum rætt það í fullkominni hreinskilni. Ef trú þín er hins vegar sú sama og jesúítarnir hafa verið að þröngva upp á okkur, þá er tilgangslaust fyrir okkur að hefja þetta samtal. Þeir hafa reynt að selja mér slíka firru að ég hlýt að trúa því að þeir hafi meira vit en að kaupa hana sjálfir.

Lahontan: Ég veit ekki hvað þeir hafa verið að segja þér, en ég tel að hugmyndir þeirra og mínar séu nokkurn veginn þær sömu. Kristindómurinn er sú trú sem fólk ætti að játa ef það ætlar sér að komast til himna. Guð leyfði uppgötvun Ameríku af löngun til að frelsa alla sem vilja fylgja kristnum lögum. Hann vill að guðspjöllin séu prédikuð fyrir fólki þínu til að sýna því hinn sanna veg til paradísar, hinnar blessuðu hafnar góðra sálna. Það væri synd ef þú nýttir þér ekki þá náð og þá hæfileika sem Guð gaf þér. Lífið er stutt. Við vitum ekki stund dauða okkar, svo tíminn er dýrmætur. Láttu því ljós hins mikla sannleika kristindómsins renna upp fyrir þér; faðmaðu þá nú og harmaðu allan þann tíma sem þú hefur glatað í fáfræði, án tilbeiðslu, trúar og þekkingar á hinum sanna Guði.

Adario: Án þekkingar á hinum sanna Guði, aldeilis! Hvað? Ertu með ranghugmyndir? Eftir að hafa búið meðal okkar svo lengi, trúir þú því virkilega að við höfum enga trú? Í fyrsta lagi, heldurðu ekki að við séum meðvituð um sköpunarkraft í alheiminum, sem kallaður er hinn mikli andi eða meistari lífsins, takmarkalaus andi sem við trúum að sé í öllu? Í öðru lagi, játum við ódauðleika andans. Í þriðja lagi, gæddi hinn mikli andi okkur hugum sem eru jafnfærir um að greina gott frá illu og upp frá niðri, svo að við getum, og það með nákvæmni, fundið traustar reglur um réttlæti og visku. Í fjórða lagi gleður andleg ró hinn mikla meistara lífsins, en andlegt uppnám hryllir hann og afmyndar mannlegan anda. Í fimmta lagi er lífið draumur og dauðinn er vakning, og eftir hana sér og þekkir andinn eðli og eiginleika alls, sýnilegs og ósýnilegs. Í sjötta lagi getur mannleg meðvitund okkar ekki teygt sig meira en þumlung upp yfir hversdagslegar áhyggjur. Við ættum ekki að spilla henni með því að snuðra í leyndardómum óséðra og ólíklegra hluta. Þetta, kæri bróðir, er það sem við trúum, og við breytum einfaldlega í samræmi við það. Við ætlum líka að fara til lands andanna eftir að við deyjum, en við gerum ekki endilega ráð fyrir, eins og þú, að framhaldslífið hljóti að fela í sér einn stað fyrir góða anda og annan fyrir illa, þar sem við höfum enga leið til að vita að það sem menn álíti illt, álíti Guð einnig á illt. Bara af því að trú þín er frábrugðin okkar, þýðir það ekki að við höfum enga trú. Þú veist að ég hef farið til Frakklands, New York og Quebec, þar sem ég kynnti mér siði og kenningar Englendinga og Frakka. Jesúítarnir halda því fram að það séu á bilinu fimm til sex hundruð mismunandi trúarbrögð á jörðinni, en að aðeins ein séu ósvikin – þeirra eigin. Án þeirra eigin trúar muni engin sál komast undan eilífum vítiseldi, en samt geta þeir ekki fært neinar sannanir fyrir því.

Um ritninguna

Adario: [E]n samkvæmt þínum eigin orðum hefur þessi ritning ykkar ekki alltaf verið til; uppfinning hennar er dagsett fyrir um þrjú þúsund árum, og hún var ekki prentuð fyrr en á síðustu fjórum eða fimm öldum. Nú, þegar litið er til hinna ýmsu atburða sem verða á tímans rás, verður maður vissulega að vera mjög trúgjarn til að leggja trúnað á svo margar fánýtar sögur sem hrúgað er saman í þá stóru bók sem kristnir menn vilja að við trúum. Ég hef séð sumar af þeim bókum sem jesúítar skrifuðu um landið okkar; og þeir sem kunnu að lesa þær útskýrðu fyrir mér merkingu þeirra á því máli sem ég tala; en ég komst að því að þær innihéldu ótaldar lygar, lygar á lygar ofan. Nú, ef við sjáum með eigin augum að lygar eru á prenti, og að hlutirnir eru ekki settir fram á pappír eins og þeir raunverulega eru, hvernig getur þú þá farið fram á að ég trúi af einlægni á Biblíu ykkar sem var skrifuð fyrir svo mörgum öldum og þýdd úr ýmsum tungumálum af fáfróðum mönnum sem gátu ekki greint rétta merkingu, eða af lygurum sem hafa breytt, skotið inn í eða skorið burt þau orð sem þú lest nú. Ég gæti hreyft öðrum mótbárur, sem að lokum myndu kannski hafa einhver áhrif á þig, til að viðurkenna að ég hafi nokkra ástæðu til að takmarka trú mína við þá hluti sem eru sýnilegir og sennilegir.

Um lífið eftir dauðann

Adario: Trúðu mér, vinur minn, heimurinn að handan gengur eftir lögmálum sem svipa lítið til þeirra sem við þekkjum hér. Fáir eru þeir sem vita hvað þar fer fram. Öll þekking okkar er takmörkuð við þetta: að við Húrónar erum ekki okkar eigin skaparar; að hinn mikli andi hafi skapað okkur heiðarlegt fólk en ykkur varmenni og sent ykkur til lands okkar til að þið gætuð bætt ráð ykkar að fordæmi okkar. Þess vegna, kæri bróðir, mátt þú trúa hverju því sem þú vilt og það eins heitt og þér þóknast, en þú kemst aldrei inn í hið góða land andanna, nema þú gerist Húróni. Flekkleysi lífernis okkar, kærleikurinn sem við berum hvert til annars og sálarróin sem gerir okkur kleift að virða eiginhagsmuni okkar að vettugi er þrennt sem hinn mikli andi krefst af öllum mönnum. Þetta ástundum við með eðlisávísun í þorpum okkar, á meðan Evrópumenn í bæjum sínum rífa hver annan í sundur, ræna hver annan inn að skyrtunni, rægja og myrða. Þessir hinir sömu Evrópumenn þrá síðan að komast í land andanna en leiða aldrei hugann að skapara sínum, nema þeir séu að rífast við Húróna. Vertu sæll, kæri bróðir, það er farið að kvölda. Ég ætla nú heim í langhúsið mitt til að hugleiða allt sem þú hefur sagt mér, svo ég muni allt á morgun þegar við getum kljáð þetta út með jesúítunum.

Um lög

Lahontan: Jæja, vinur, nú hefur þú heyrt það sem jesúítinn hafði að segja. Hann hefur skýrt málin og það mun skipulegar en ég hefði getað. Þú sérð greinilega að mikill munur er á hans málflutningi og mínum. Við málaliðar höfum ekki nema yfirborðskenndan skilning á trú okkar, þótt við ættum vissulega að þekkja hana betur, en jesúítar hafa numið hana svo rækilega að þeim tekst ávallt að snúa og sannfæra jafnvel þrjóskustu vantrúarmenn í alheiminum.

Adario: Svo ég tali af hreinskilni við þig, kæri bróðir, þá skildi ég varla orð af því sem hann sagði, og ég stórefast um að hann skilji það sjálfar. Hann hefur þráklifað sömu rökin hundrað sinnum í kofa mínum og þú gætir hafa veitt því athygli að í gær svaraði ég því oftar en tuttugu sinnum að ég hefði heyrt rök hans áður við ýmis tækifæri. En það sem mér finnst allra fáránlegast er að hann nauðar í mér í sífellu að þýða ræður sínar, orð fyrir orð, fyrir löndum mínum, með þeim rökum að maður með mína skynsemi geti fundið á sínu eigin tungumáli þýðingarmeiri orð og þannig gert inntaki orða hans betri skil en jesúíti sem er ekki fær í húrónmáli. Þú hefur heyrt mig segja honum að hann megi skíra eins mörg börn og honum þóknaðist, þótt hann gæti engan veginn komið mér í skilning um hvað skírn eiginlega væri. Hann má gera það sem hann vill í þorpinu mínu, kristna, prédika og skíra ef hann vill. Ég mun ekki ekki hindra hann í því. En nú finnst mér við hafa fengið nóg af trúarbrögðum og við skulum ræða svolítið um það sem þú kallar lög; því þú veist að við höfum ekkert slíkt orð í okkar tungumáli; þótt ég skilji mátt og mikilvægi orðsins, vegna þeirrar útskýringar sem þú gafst mér um daginn, auk dæmanna sem þú nefndir til að ég gæti skilið það betur sem þú áttir við.Segðu mér, eru lög ekki það sama og það sem réttlátt er og skynsamlegt? Þú segir að svo sé. Að breyta eftir lögunum felur því ekki í sér nema að breyta í anda skynsemi og réttlætis: og ef svo er, þá hljótið þið að leggja annan skilning í það sem réttlátt er og skynsamlegt en við; eða ef þið leggið í það sama skilning, þá er augljóst að þið breytið ekki í samræmi við það.

Lahontan: Þetta er vissulega fín lína, þú skemmtir þér við innantómt hjal. Skynjar þú ekki, eftir tuttugu ár af samræðum við Frakka, að það sem Húrónar kalla skynsemi er skynsemi meðal Frakka. Víst er að ekki breyta allir menn samkvæmt lögmálum skynseminnar, því ef svo væri, væri engin þörf á refsingum og þeir dómarar sem þú hefur séð í París og Quebec yrðu að leita sér annarrar lífsviðurværis. En í ljósi þess að hagur samfélagsins er falinn í því að iðka réttlæti og fylgja þessum lögum, er nauðsynlegt að refsa hinum illu og launa hinum góðu; því án þeirrar ráðstöfunar myndu morð, rán og ærumeiðingar breiðast út um allt; og, í stuttu máli, yrðum við vansælasta fólk á yfirborði jarðar.

Kort af Kanada sem Lahontan teiknaði.

Adario: Nei, nógu vansælir eruð þið fyrir og ég sé raunar ekki hvernig þið gætuð orðið það frekar. Hvers konar menn hljóta Evrópubúar að vera? Hvaða tegund skepna tilheyra þeir? Evrópubúarnir, sem verður að þvinga til að gera gott og hafa engan annan hvata til að forðast illt en óttann við refsingu. Ef ég spyrði þig hvað maður er, myndir þú svara mér: Hann er Frakki; en samt mun ég sanna að maðurinn þinn er fremur bjór. Því maðurinn á ekki rétt á þeirri nafnbót vegna þess að hann gengur uppréttur á tveimur fótum, eða les og skrifar og sýnir þúsund önnur dæmi um iðni sína. Ég kalla þá skepnu mann sem hefur náttúrulega tilhneigingu til að gera gott og hugsar aldrei um að gera illt. Þú sérð að við höfum enga dómara; og hver er ástæðan fyrir því? Jú, við hvorki rífumst né lögsækjum hvert annað. Og hver er ástæðan fyrir því að við eigum engin málaferli? Jú, af því að við höfum ákveðið að þiggja hvorki né þekkja silfur. En hvers vegna neitum við að taka við silfri? Ástæðan er þessi: Við höfum ákveðið að hafa engin lög, því frá því að heimurinn varð til lifðu forfeður okkar hamingjusamir án þeirra. Að lokum, eins og ég gaf í skyn áður, þýðir orðið lög ekki það sem réttlátt er og skynsamlegt, eins og þið notið það, því hinir ríku hafa þau í flimtingum og það eru aðeins aumingja vesalingarnir sem virða þau. En lítum endilega á þessi lög, eða skynsamlegu hluti, eins og þið kallið þau. Í fimmtíu ár hafa landstjórar Kanada haldið því fram að við séum háð lögum hins mikla höfðingja þeirra. Við látum okkur nægja að neita hvers kyns undirgefni, að undanskilinni þeirri við andann mikla, þar sem við erum fæddir frjálsir og samtaka bræður, sem allir eru jafnir herrar: á meðan eruð þið allir þrælar eins manns. Við færum ekki að svara ykkur á þann veg að Frakkar væru í raun háðir okkur; og ástæðan fyrir þögn okkar um það efni er sú að við höfum engan áhuga á að þræta.

En segðu mér nú, í hvers valdi hins skipar hinn mikla höfðingi ykkar? Seldum við okkur nokkurn tíma þessum mikla foringja á hendur? Fórum við nokkurn tíma til Frakklands að leita að ykkur? Það eruð þið sem komuð hingað til að finna okkur. Hver gaf ykkur öll þau lönd sem þið nú byggið, með hvaða rétti eigið þið þau? Þau tilheyrðu áður Algonkín-þjóðinni. Í fullri alvöru, kæri bróðir, vorkenni ég þér af öllu hjara. Taktu ráðum mínum og gerstu Húroni; því ég sé greinilega geysimikinn mun á þínum högum og mínum. Ég er herra yfir mínum eigin líkama; ég hef algjört forræði yfir sjálfum mér; ég geri það sem mér þóknast; ég er hinn fyrsti og síðasti minnar þjóðar; ég óttast engan mann og er aðeins háður hinum mikla anda: en líkami þinn, sem og sál þín, eru dæmd til að vera háð hinum mikla foringja þínum; landstjóri þinn ræður yfir þér; þú hefur ekki frelsi til að gera það sem þig langar til; þú óttast ræningja, ljúgvotta, morðingja o.s.frv. og þú ert háður óteljandi mönnum, sem hafa í krafti stöðu sinnar verið hafnir yfir þig. Er þetta satt eða ekki? Eru þetta ósennilegt eða ósjáanlegt? Ó, kæri bróðir, þú sérð greinilega að ég hef rétt fyrir mér; og samt kýst þú fremur að vera franskur þræll en frjáls Húróni. Hvílíkt glæsimenni sem Frakki er með sín fínu lög og tlur sig vera mikið gáfnaljós, en er í raun sannri mikið flón; því hann heldur áfram að vera í ánauð og háður öðrum, á meðan jafnvel skynlausar skepnur njóta þessa dásamlega frelsis og óttast, líkt og við, ekkert nema erlenda óvini.

Um dómara

Adario: Ha! Lengi lifi Húrónar, sem, án fangelsa og án pyntinga, verja lífinu í slíkri sælu og slíkum friði að Frakkar þekkja ekkert til. Við lifum í friði samkvæmt lögmálum eðlishvatarinnar og flekklausrar breytni sem hin óskeikula náttúra fól okkur í vöggugjöf. Við erum öll á einu máli; vilji okkar, trúr og tilfinningar eru í fullkomnu samræmi; og þannig verjum við lífi okkar í svo fullkomnum skilningi að engar deilur geta komið upp á meðal okkar. En hve óhamingjusöm þið eruð, laminn með svipu laganna, sem ykkar fáfróðu, ranglátu og siðspilltu dómarar brjóta

Um bóndann í gálgunum

Adario: Ég skal segja þér eitt, kæri bróðir. Dag einn var ég á leið frá París til Versala og um miðja vegu mætti ég bónda sem átti að hýða fyrir að hafa veitt akurhænur og héra í gildrur. Milli Rochel og Parísar sá ég annan sem var dæmdur í galeiðuþrælkun fyrir að hafa lítinn saltpoka á sér. Þessum aumingja mönnum var refsað samkvæmt ykkar ranglátu lögum fyrir að reyna að afla fjölskyldum sínum viðurværis á sama tíma og milljón konur urðu þungaðar í fjarveru eiginmanna sinna, læknar myrtu þrjá fjórðu hluta fólksins og fjárhættuspilarar komu fjölskyldum sínum á vonarvöl með því að tapa öllu sem þeir áttu í heiminum; og allt er þetta án refsingar. Ef hlutirnir ganga svona fyrir sig, hvar eru þá ykkar réttlátu og skynsamlegu lög; hvar eru þeir dómarar sem hafa sálina að frelsa, rétt eins og þú og ég? Þrátt fyrir þetta fordæmir þú Húronana og kallar skepnur skepnur. Í fullri alvöru, það yrði nú aldeilis merkilegt ef við refsuðum einum bræðra okkar fyrir að drepa héra eða akurhænu; og það væri dýrleg sjón að sjá konur okkar fjölga börnum okkar á meðan við erum í herförum gegn óvinum okkar; að sjá lækna eitra fyrir fjölskyldum okkar og fjárhættuspilara tapa bjórskinnunum sem þeir hafa aflað á veiðum. Í Frakklandi er litið á þetta sem smámuni sem falla ekki undir hin háu lög þeirra. Eflaust hljóta þeir að vera mjög blindir, sem þekkja til okkar en taka okkur samt ekki til fyrirmyndar.

Lahontan: Gott mál, kæri vinur; þú ferð of geyst; trúðu mér, þekking þín er svo takmörkuð, eins og ég hef áður sagt, að hugur þinn nær ekki upp yfir yfirborð hlutanna. Ef þú vildir aðeins hlýða á skynsemina, myndir þú þegar í stað gera þér grein fyrir því að við breytum eftir góðum meginreglum, í þágu samfélagsins. Þú verður að vita að lögin refsa öllum án undantekninga sem gerast sekir um þær athafnir sem þú nefndir. Í fyrsta lagi banna þau bændum að drepa héra eða akurhænur, sérstaklega í nágrenni Parísar, þar sem óheft veiðifrelsi myndi fljótt ganga af öllum stofni þessara dýra dauðum. Bændurnir leigja jarðir af landeigendum, sem áskilja sér veiðiréttinn, enda eru þeir eigendur. Nú, ef þeir drepa héra eða akurhænur, ræna þeir ekki aðeins húsbændur sína rétti sínum, heldur brjóta þeir einnig gegn banni sem sett er með lögum: og sama gildir um þá sem smygla salti, þar sem rétturinn til að flytja það er eingöngu í hendi konungs. Hvað varðar konurnar og fjárhættuspilarana sem þú minntist á, getur þú varla haldið að við myndum loka þá inni í fangelsum og klaustrum og dæma þá til ævilangrar innilokunar. Það væri ranglátt að lasta læknana, því af hundrað sjúklingum drepa þeir ekki tvo; þvert á móti leggja þeir sig alla fram við að lækna þá. Það er óhjákvæmilegt að aldrað fólk og þeir sem eru lémagna ljúki lífskeiði sínu. Og þrátt fyrir allt, þótt við þurfum öll að leita til lækna, ef sannað væri að þeir hefðu drepið sjúkling, annaðhvort af vanþekkingu eða illvilja, myndu lögin ekki hlífa þeim fremur en öðrum.

Adario: Væri þessum lögum fylgt þyrftuð þið á fjölmörgum fangelsum að halda; en ég sé greinilega að þú segir ekki allan sannleikann og að vilt ekki leiða málið til lykta af ótta við að rök mín rækju þig í strand. En tökum nú til dæmis tvo menn þá sem flúðu í fyrra til Quebec til að forðast að verða brenndir á báli í Frakklandi. Sé rýnt náið í glæpi þeirra verður ljóst að Evrópa er þjökuð af fjöldanum öllum af fáránlegum lögum. En svo ég komi mér að efninu; þessir tveir Frakkar voru úthrópaðir galdramenn og ákærðir fyrir að beita galdri. Hvaða tjóni hafa þessir aumingja menn valdið? Kannski hafa þeir veikst á geði eins og kemur stundum fyrir á meðal okkar. Segðu mér, hvaða tjóni valda töframenn okkar? Þegar sjúklingur er falinn þeim á hendur, loka þeir að sér í litlum kofa, syngja, öskra og dansa og kyrja óskiljanleg orð; síðan láta þeir ættingja sjúklingsins vita að þeir verði að undirbúa veislu til að hressa sjúklingin við; og í þessari veislu er boðið upp á kjöt eða fisk, eftir geðþótta þessa töframanns sem er aðeins ímyndaður læknir, sem er orðinn ruglaður vegna hás hita eða einhvers annars. Sjáðu til, við hæðumst að þeim í fjarveru þeirra og sjáum í gegnum brögðin; þú áttar þið á því að þeir breyta jafnheimskulega og þeir tala og að þeir fari því aldrei með í veiðiferðir eða hernaðarleiðangra. Hvers vegna mynduð þið brenna þessa aumingja sem í ykkar landi verða fyrir slíku óláni?

Myndskreyting úr fyrstu útgáfunni. Evrópumaður kennir kristinfræði.

Lahontan: Það er mikill munur á okkar töframönnum og ykkar: þeir sem stunda þá iðn meðal okkar eiga fundi með hinum illa og halda með honum veislu hverja nótt; með galdrakrafti sínum gera þeir mann getulausan; með því að setja ákveðinn seið í mat eða drykk dyggðugra og skynsamlegra kvenna, leiða þeir þær til ólifnaðar; þeir eitra fyrir búfénaði; þeir eyðileggja uppskeru jarðar; þeir valda því að menn deyja í vesaldómi og að ólétt kona missi fóstur: í stuttu máli, fremja þeir óendanlega marga skaðlega gjörninga sem ég hef ekki nefnt. Þessi hópur manna kallar sig seiðkarla og galdramenn; en það er önnur tegund sem er enn verri, nefnilega töframennirnir,¹³ sem umgangast illan anda að hætti vinar og fá hann til að birtast í hvaða mynd sem þeir vilja, fyrir þá sem eru forvitnir að sjá hann. Þeir hafa leynilega seiði sem geta tryggt heppni í fjárhættuspilum og auðgað þá sem þeir eru veittir; þeir spá fyrir um framtíðina og hafa vald til að umbreyta sér í alls kyns dýr og hræðilegustu myndir; þeir hlaupa um að ákveðnum húsum, þar sem þeir gefa frá sér ógnvekjandi ýlfur, með gráti og drungalegum stunum, og virðast vera jafnháir og hæsta tré, með keðjur á fótum og höggorma í höndum. Í stuttu máli, þeir skjóta þeir fólkinu þvílíkan skelk í bringu að það neyðist til að leita til prestanna eftir særingum þeirra; af ótta við að þessi handanvitni séu sálir snúnar aftur úr hreinsunareldinum til þessa heims til að biðja um að messur verði halndar sem eru nauðsynlegar fyrir flutning þeirra í návist hins almáttuga. Taktu nú alla þessa þætti saman, þá mun þér ekki þykja það undarlegt að við brennum þá miskunnarlaust, í samræmi við ákvæði laga okkar.

Adario: Er hugsanlegt að þú skulir trúa slíkum fjarstæðum? Þú hlýtur að vera að spauga til að sjá hverju ég myndi svara. Þessar sögur virðast vera af sama toga og þær sem ég hef lesið í bókunum um talandi dýr.¹⁴ Sumir af okkar coureurs de bois¹⁵ lesa þessar fáránlegu skáldsögur daglega; og ég efast stórlega um að það sem þú ert nú að tala um sé ekki skrifað í þessum bókum. Því maður verður að vera heimskingi til að trúa því að hinn illi hafi vald til að ganga um jörðina; að því gefnu að það sé satt að hann sé eins og jesúítar lýsa honum. Engin skepna getur lifað utan síns frumefnis: Fiskar deyja þegar þeir eru neyddir á land og maðurinn deyr þegar hann er neðansjávar. Hvernig geturðu þá ímyndað þér að djöfullinn geti lifað utan síns frumefnis, sem er eldur? Auk þess, ef hann gæti komið á jörðina, myndi hann gera nógan skaða sjálfur, án þess að nota þessa galdramenn; og ef hann umgengist einn mann, væri hann tilbúinn að umgangast marga aðra; því með hliðsjón af því að í ykkar landi eru hinir vondu fleiri en hinir góðu, myndi hver og einn ykkar verða galdramaður og þannig myndu allir tortímast saman; heiminum yrði snúið á hvolf og, í stuttu máli, óbætanleg óreiða myndi fylgja. Veist þú ekki, bróðir minn, að það að trúa slíkum fáránlegum hugmyndum er móðgun við hinn mikla anda, þar sem það sakar hann um að gera mein og um að vera sjálfur upphafsmaður þessara ofantaldra illgjörða, með því að leyfa hinum illa útgöngu úr helvíti?

Um auð

Adario: Frakkar álíta okkur almennt vera skepnur, jesúítar stimpla okkur guðlausa, heimska og fáfróða flækinga. En í hreinskilni sagt höfum við sömu hugmyndir um ykkur, en með þeim mun að við vorkennum ykkur án þess að ausa yfir ykkur svívirðingum. Hlýddu nú á mig, kæri bróðir, ég tala af yfirvegun og án æsings. Því meira sem ég íhuga líf Evrópumanna, því minni visku og hamingju finn ég meðal þeirra. Í sex ár hef ég beint hugsunum mínum að ástandi Evrópubúa, en ég finn ekkert í gjörðum þeirra sem er ekki fyrir neðan virðingu manneskju; og sannarlega held ég að það geti ekki verið öðruvísi, svo lengi sem þið mælið heiminn út frá því sem er mitt og þitt. Ég fullyrði að það sem þið kallið silfur er djöfull djöflanna; harðstjóri Frakka, uppspretta alls ills; eitur sálna og sláturhús lifandi manna. Að þykjast geta búið í auðlandi og um leið öðlast sáluhjálp er jafnmikil þverstæða og að maður fari á botn stöðuvatns til að bjarga lífi sínu. Þessir peningar eru faðir munaðar, losta, pretta, bragða, lyga, svika; og, í stuttu máli, allrar illsku í heiminum. Faðir selur börn sín, eiginmenn bjóða konur sínar til sölu, eiginoknur svíkja eiginmenn sína, bræður drepa hver annan, vinir eru falskir, og allt stafar þetta af peningum. Íhugaðu þetta, og segðu mér svo hvort við höfum ekki rétt fyrir okkur þegar við neitum að snerta eða svo mikið sem líta á þennan bölvaða málm.

Lahontan: Hvað! Getur það verið að þú skulir alltaf mæla svo aumlega? Hlustaðu nú einu sinni á ævinni á það sem ég hef að segja. Sérðu ekki, kæri vinur, að þjóðir Evrópu gætu ekki lifað án gulls og silfurs, eða einhvers slíks dýrmæts efnis? Án þess tákns myndu aðalsmenn, prestar, kaupmenn og óteljandi aðrir sem ekki hafa nægan styrk til að yrkja jörðina, deyja úr hungri. Á þeim forsendum væru konungar okkar engir konungar; já, hvaða hermenn hefðum við þá? Hver myndi þá vinna fyrir konunga, eða nokkurn annan; hver myndi hætta sér á hafið; hver myndi smíða vopn, nema fyrir sjálfan sig? Trúðu mér, þetta myndi leiða okkur til óbætanlegrar glötunar; það myndi steypa Evrópu í óreiðu og skapa hörmulegustu ringulreið sem hægt er að ímynda sér.

Adario: Þú reynir sannarlega að afgreiða mig með glysmáli þegar þú nefnir aðalsmenn þína, kaupmenn þína og presta þína. Ef þið þekktuð ekki mitt og þitt, þá myndi þessi aðgreining manna hverfa; jöfnuður myndi þá ríkja meðal ykkar eins og hann gerir nú meðal Húróna. Fyrstu þrjátíu árin eftir að okri verið útrýmt mynduð þið vissulega sjá vissa eymd; þeir sem eru aðeins hæfir til að borða, drekka, sofa og skemmta sér myndu veslast upp og deyja; en afkomendur þeirra yrðu hæfir til að lifa eftir okkar lífsháttum. Ég hef ítrekað lýst þeim eiginleikum sem gera mann innra með sér að þeim sem hann á að vera; sérstaklega visku, skynsemi, réttlæti o.s.frv., sem eru eftirsóttir meðal Húróna. Ég hef sýnt fram á að hugmyndin um sérhagsmuni kollvarpar öllum þessum eiginleikum og að maður sem stjórnast af hagsmunum getur ekki verið skynsamur maður. Hvað varðar ytri eiginleika manns, þá á hann að vera fær í að ganga, veiða, fiska, heyja stríð, reika um skóga, byggja kofa og kanóa, skjóta af byssum, skjóta örvum, smíða kanóa. Hann á að vera óþreytandi og geta lifað á litlu fæði þegar þörf krefur. Í stuttu máli, hann á að vita hvernig á að sinna öllum iðnum Húróna. Þann mann kalla ég mann.

Um hamingju

Lahontan: Álítur þú það hamingjuríkt líf að neyðast til að liggja í aumum barkarkofa, sofa undir fjórum lélegum bjóraskinnsábreiðum, borða ekkert nema það sem þú sýður sjálfur og steikir, klæðast skinnum, fara á bjórveiðar í öllum veðrum, hlaupa hundrað mílur á fæti í leit að Írókesum, gegnum mýrar og þétta skóga, þar sem trén eru felld til að gera þá ófæra? Telur þú ykkur hamingjusama þegar þið hættið ykkur út í litlum kanóum og eigið á hættu að drukkna við hvert fótmál á ferðum ykkar á Vötnunum miklu; þegar þið liggið á jörðinni með himininn fyrir tjald þegar þið nálgast þorp óvina ykkar; þegar þið hlaupið eins og fætur toga, daga og nætur án þess að borða eða drekka, vegna þess að óvinir ykkar elta ykkur; þegar þið vitið að ykkar bíður gjöreyðing útveguðu les coureurs de bois ykkur ekki af vináttu, kærleika og samúð, skotvopn, púður, blý, þráð í net, axie, hnífa, nálar, ala, öngla, katla og ýmsar aðrar vörur?

Kort af Huron-vatni.

Adario: Gott og blessað, en förum ekki yfir um, dagurinn er langur og við getum talað hvor á eftir öðrum þegar okkur hentar. Svo virðist sem þú teljir allt þetta vera miklar þrautir; og ég viðurkenni vissulega að þær væru það fyrir Frakka, sem eins og dýr elska ekkert nema að borða og drekka, og hafa verið aldir upp við dekur og pjatt. Segðu mér, hvaða munur er á því að liggja í góðum kofa og liggja í höll, á því að sofa undir ábreiðu úr bjóraskinni og sofa undir sæng, milli tveggja laka; á því að borða soðið og steikt kjöt og borða óhreinar bökur, kássur o.s.frv. sem feitu uppvaskararnir þínir elda? Erum við útsettir fyrir fleiri sjúkdómum en Frakkar, sem búa í þessum höllum, með rúm og kokkum? Þegar allt kemur til alls, hversu margir eru þeir í Frakklandi sem liggja á hálmi í risherbergjum þar sem rignir inn á alla kanta, og eiga í erfiðleikum með að finna mat og drykk? Ég hef verið í Frakklandi og tala af því sem ég hef séð með eigin augum. Þú gerir grín að klæðum okkar úr skinnum að ástæðulausu, því þau eru hlýrri og halda rigningunni betur úti en ykkar klæði; auk þess eru þau ekki jafnfáránlega sniðin og ykkar flíkur, sem hafa meira efni í vösum og plíseringum en í boli flíkurinnar. Hvað varðar bjórveiðar okkar, þá telur þú þær vera ömurlegar, en þær veita okkur ómælda ánægju og skemmtun; og um leið útvega þær okkur alls kyns vörur í skiptum fyrir skinnin. Auk þess taka þrælarnir okkar alla erfiðisvinnuna af okkur (ef þú vilt endilega kalla það erfiðisvinnu).

Um siðferði

Adario: [S]egðu mér, hvaða skaða ylli það þér að ganga um nakinn í hlýju veðri? Auk þess erum við ekki svo allsber að við séum ekki hulin að framan og að aftan. Það er betra að ganga um nakinn en að strita í eilífum svita og klyfjuð fötum. Hvað er að því að borða, syngja og dansa í góðum félagsskap? Væri þér ekki betur borgið með því en að sitja við borð og vera þunglyndur einn með sjálfum þér eða í félagsskap þeirra sem þú hefur aldrei áður séð eða kynnst? … [Þ]ú hefur fullyrt að Húróni gæti auðveldlega gerst Frakki; en trúðu mér, hann mætir fleiri hindrunum í umbreytingu sinni en þeim sem nú nefnir. Ef við setjum sem svo að ég gerðist allt í einu Frakki, yrði ég að byrja á því að snúast til kristinnar trúar, nokkurs sem við ræddum til hlítar fyrir þremur dögum síðan… [H]eldur þú að ég gæti horft upp á fátæklinga veslast upp og deyja án þess að gefa þeim allt sem ég á? Hvernig gæti ég borið sverð án þess að ráðast á hóp siðlausra manna sem kasta óteljandi fátæklingum sem aldrei hafa gert nokkrum manni mein upp á galeiðurnar þar sem þeir verða fluttir við ömurlegar aðstæður úr heimalandi sínu til að bölva hlekkjaðir ferðum sínum og mæðrum, fæðingu sinni og jafnvel andanum mikla? Þannig vesluðust Írókesarnir sem sendir voru til Frakklands fyrir tveimur árum. Getur þú ímyndað þér að ég gæti talað illa um vini mína, skjallað óvini mína, fyrirlitið þá sem eru smánaðir, heiðrað hina óguðlegu og umgengist þá, leikið hlutverk öfundsjúkra, svikara, smjaðrara, reikulla, lygara, hrokafullra, ágjarnra, eigingjarnra, kjaftaskóða og alls hins tvílynda fólksins þíns? Heldur þú að ég geti verið svo óskynsamur að stæra mig í senn af því sem ég hef gert og af því sem ég hef ekki gert; að vera svo lítillátur að skríða eins og naðra við fætur lávarðar sem skipar þjónum sínum að neita honum og taka neitun með stillingu? Nei, kæri bróðir, nei. Ég get ekki sætt við mig innræti Frakka; ég vil heldur vera það sem ég er en að sóa lífi mínu í þeim hlekkjum. Getur það verið að frelsi okkar heilli þig ekki?

Um giftingar

Adario: Bróðir minn, ég kem í heimsókn til þín og í fylgd með mér er dóttir mín, sem er í þann mund að giftast, gegn vilja mínum, ungum manni sem er jafngóður stríðsmaður og hann er lélegur veiðimaður. Hún hefur ákveðið það og það nægir í okkar landi; en svo er ekki í Frakklandi, þar sem foreldrar verða að samþykkja hjónaband barna sinna. Ég neyðist til að verða við kröfum dóttur minnar; því ef ég þykist ætla að gifta hana aftur, myndi hún fljótt svara mér: „Hvað heldur þú, faðir? Er ég þræll þinn? Á ég ekki að njóta frelsis míns? Á ég, þér til geðþótta, að giftast manni sem mér er sama um? Hvernig get ég þolað eiginmann sem kaupir líkama minn af föður mínum, og hvaða virðingu mun ég bera fyrir slíkum föður sem selur dóttur sína dýri? Og hvernig get ég borið ást til barna manns sem ég get ekki elskað? Ef ég skyldi giftast honum í hlýðni við þig og fara frá honum eftir fimmtán daga, eins og forréttindi og náttúrulegt frelsi þjóðarinnar leyfa, muntu segja mér að það sé ekki vel gert, og það myndi angra þig; allur heimurinn myndi hlæja að því, og kannski yrði ég barnshafandi.“ Þannig, kæri bróðir, myndi stúlkan mín svara mér, og kannski miklu verr, eins og gerðist fyrir nokkrum árum hjá einum af okkar öldungum, sem þóttist ætla að gifta dóttur sína manni sem hún elskaði ekki; því í minni viðurvist sagði hún margt harðneskjulegt í formi ávítunar; gaf í skyn að maður með reisn ætti ekki að leggja sig í hættu við að reyna að ráðleggja manneskju sem hann hefði fengið slíka móðgun frá; né ætti hann að krefjast slíkrar virðingar af börnum sínum sem hann veit að er óframkvæmanleg. Hún bætti þá við, að það væri satt, hún væri dóttir hans, og hann gæti verið ánægður: Hann gat hana með konu sem hann elskaði jafnmikið og hún hataði eiginmanninn sem faðir hennar hafði útvegað henni. Þú verður að vita, að við leyfum aldrei hjónaband milli skyldmenna, hversu fjarskyld sem þau eru. Konur okkar giftast aldrei aftur eftir að þær eru fertugar, því börnin sem þær eignast eftir þann aldur eru yfirleitt veikluleg. Ekki það að þær séu bindindissamari fyrir vikið; þvert á móti, þær eru ástríðufyllri en tvítug stúlka. Og það er af þessari ástæðu sem þær taka svo vel á móti Frökkum; já, og leggja stundum á sig það ómak að fylgja þeim. Hins vegar veistu að konur okkar eru ekki jafn frjósamar og þær frönsku, þótt þær leyfi sér tíðari ástarlot; sem mér finnst mjög undarlegt, því það er alveg andstætt því sem búast mætti við.

Um drusluskömm

Adario: Þið kristnu menn hafið annan ósið sem ég get ekki annað en veitt athygli. Mennirnir ykkar stæra sig af því að fífla konur, eins og það að láta undan freistingum ástarinnar sé ekki jafnsaknæmt hjá báðum kynjum. Ungu glæsimennin ykkar leggja sig alla fram við að freista meyja og giftra kvenna. Þeir beita öllum ráðum til að ná marki sínu, og þegar þeir hafa fengið óskir sínar uppfylltar, ræða þeir opinberlega um ævintýrið. Þá lastar hver maður konuna en lofar kavalérinn, þótt sú fyrrnefnda verðskuldi fyrirgefningu en sá síðarnefndi refsingu. Hvernig haldið þið að konur ykkar eigi að vera ykkur trúar ef þér eruð þeim ótrúir? Ef giftir menn halda hjákonur, munu konur þeirra þá ekki halda félagsskap við aðra elskhuga? Og ef eiginmaður kýs fjárhættuspil og drykkju fram yfir félagsskap konu sinnar, mun kona hans þá ekki leita huggunar í félagsskapi vinar? Viljið þið að konur ykkar séu dyggðugar og hyggnar, líkt og okkar konur, þá verðið þið að elska þær sem ykkur sjálfa og gæta þess að selja þær ekki. Því ég veit um suma eiginmenn á meðal ykkar sem játa jafnskammarlega að hafa stuðlað að spillingu eiginkvenna sinna og sumar mæður játa að hafa selt dætur sínar í vændi.

Um réttinn til skilnaðar

Adario: Enn og aftur tek ég mér það bessaleyfi að nefna aðra gerð af brjálæði sem tíðkast meðal ykkar, sem er í mínum huga hrein og bein grimmd. Hjónabönd ykkar eru óuppleysanleg, en samt geta ungmenni, piltur og stúlka sem brenna í gagnkvæmum ástareldi, ekki gengið í hjónaband án samþykkis foreldra sinna. Bæði verða að giftast þeim sem feður þeirra velja, þvert gegn eigin vilja, jafnvel þótt andúð þeirra á þeim sem þeim hefur verið valinn sé svo mikil að þau hati hann til dauða. Misræmi í aldri, eignum og ætterni eru uppspretta allra þessara óþæginda; þau vega þyngra en gagnkvæm ást tveggja einstaklinga sem hrifnir eru hvor af öðrum. Hvílík grimmd! Hvílíkt harðræði! Og það af hendi föður gagnvart eigin börnum. Sérð þú slíkt meðal Húróna?

Lokaorð

Adario: Hó, hó, kæri bróðir. Eru Frakkar nokkru nær fyrir að kalla þetta fólk villimenn? Í sannleika sagt hélt ég ekki að það orð þýddi fyrir ykkur hygginn maður. Ég gleðst af öllu hjarta yfir þessum fréttum og efast ekki um að einn daginn munið þið kalla alla Frakka villimenn, sem eru nógu vitrir til að fylgja nákvæmlega hinum sönnu reglum réttlætis og skynsemi. Nú er ráðgátan leyst um það sem hvetur hinar slægu frönsku konur til að bera slíka ást til villimanna; þær eru ekki svo mjög ámælisverðar fyrir það, því að mínu mati er tíminn of dýrmætur til að sóa og æskan of stutt til að nýta ekki þá kosti sem hún færir okkur í skaut. Ef stúlkurnar ykkar eru staðfastar í stöðugum skiptum á elskhugum, þá kann það að líkjast nokkuð skapgerð okkar stúlkna; en þegar þær gefa sig af trúmennsku til að láta þrjá eða fjóra gæla við sig í einu, þá er það með öllu frábrugðið skapgerð Húróna. Megi frönsku galgoparnir eyða lífi sínu í þá heimsku sem þú nefndir áðan, til að sigra hjásvæfur sínar; megi þeir eyða tíma sínum og eigum í að kaupa sér smávegilega ánægju, sem fylgja þúsundir vandræða og áhyggna. Ég ætla ekki að áfellast þá, því ég hef sjálfur leikið heimskingjann með því að hætta mér í að sigla á slíkum fávitalegum flekum yfir úfnu höfin sem skilja Frakkland frá þessari heimsálfu, til að njóta þeirrar ánægju að sjá land Frakka. Þetta neyðir mig til að þegja; en skynsamt fólk mun segja að ástleitna gengið ykkar sé jafn heimskt og ég, en með þeim mun að ást þeirra færist blindandi frá einni hjásvæfu til annarrar og útsetur þá fyrir endurtekningu sömu kvala; en ég mun aldrei fara aðra ferð frá Ameríku til Frakklands.

1. Án þess að ég fari að rekja það til hlítar sem opnaði augu mín fyrir kænsku Kondíaronks höfðingja og sterkum skoðunum hans á skiptingu auðs og valda í evrópskum samfélögum finnst mér rétt að vekja athygli á Malcolm Kahyonhakonh Powless-Lynes. Hann er Írókesi sem hefur leyft alnetinu að fylgjast með grúski sínu í umfjöllun og bréfum jesúíta sem voru aðaltrúboðarnir í Nýja-Frakklandi á sautjándu og átjándu öld.

2. Barbara Alice Mann, “Kandiaronk on Christianity,” í Native American Speakers of the Eastern Woodlands: Selected Speeches and Critical Analysis, ritstj. Barbara Alice Mann (Bandaríkin: Greenwood Press, 2001), bls. 35–81.

3. Ibid.

4. Ibid.

5. Hér eru gerðar einlægar tilraunir til þýðingar á anarcho-syndicalism.

6. Þó svo að ég hafi fljótt orðið var við það að þegar þeir lögðu út á umfjöllun þess sviðs sem ég er hvað næst því að vera sérfræðingur á, málvísinda, fóru þeir með vafasamar staðhæfingar.

7. Sumarliði R. Ísleifsson. Í fjarska norðursins: Ísland og Grænland — viðhorfasaga í þúsund ár, (Reykjavík: Sögufélag, 2020).

8. Á íslensku er hefð fyrir því að kalla þjóðina Húróna þó svo að mest af því sem skrifað hefur verið um þá á íslensku sé ekki mjög fræðilegs eðlis. Þjóð þessi á uppruna sinn í eldfimu ástandi sautjándu aldarinnar og miðað við breytilegar nafngiftir þeirra, og breytilega samsemd þeirra sjálfra í gegnum árin og þess talsverða munar á milli þess hvernig þjóð/þjóðarbrot er skilgreint af frumbyggjum sautjándu aldar, frumbyggjum í dag, Evrópumönnum sautjándu aldar og Evrópumönnum dagsins í dag, ákvað ég að best færi að nota Húróna. Þar með er ekkert mat lagt á það hvað kalla beri afkomendur þeirra manna sem ég er að fjalla um enda er það alfarið þeirra sjálfra að ráða því.

9. George E. Sioui, Pour une autohistoire amerindienne: Essai sur les fondements d'une morale sociale. (Les Presses de l'Université Laval, 1991), bls. 61.

10. Louis-Armand de Lahontan. New Voyages to North-America. London, 1703. Sótt af Archive.org.

11. Louis-Armand de Lahontan, Suite du voyage de l’Amérique (La Haye: Chez les Frères l’Honoré, 1703), Sótt af Archive.org.

12. Barbara Alice Mann, “Kandiaronk on Christianity.”

13. „Ces gens-là s’appellent Enchanteurs & Sorciers y mais il y en d’autres encore plus méchans; ce sont les Magiciens.“ Suite du voyage de l’Amérique, bls. 46.

14. Hér vísar hann til dæmisagna Esóps að sögn höfundar.

15. Bókstaflega skógarhlauparar. Þetta er það sem kaupmenn voru leituðu langt inn í land með ám og vötnum álfunnar í leit að viðskiptatækifærum.